Szparag lekarski – właściwości, skład i działanie prozdrowotne

Szparag lekarski od wieków wykorzystywany jest zarówno jako warzywo, jak i roślina o właściwościach leczniczych. Już w starożytności stosowano jego korzenie i pędy w terapii stanów zapalnych, infekcji oraz schorzeń układu oddechowego. Współcześnie jego zastosowanie obejmuje przede wszystkim profilaktykę i wspomaganie leczenia wielu chorób cywilizacyjnych.

Ze względu na właściwości moczopędne szparag znajduje zastosowanie w zaburzeniach funkcjonowania układu moczowego, pomagając w eliminacji nadmiaru płynów oraz toksyn z organizmu. Wspiera pracę nerek i może ograniczać ryzyko infekcji dróg moczowych. Jego spożycie zaleca się także osobom z nadciśnieniem tętniczym, ponieważ wysoka zawartość potasu i niska zawartość sodu sprzyjają regulacji ciśnienia krwi.

Szparagi są również pomocne w redukcji masy ciała – dzięki niskiej kaloryczności oraz wysokiej zawartości błonnika zwiększają uczucie sytości i wspierają prawidłową pracę przewodu pokarmowego. Dodatkowo wykazują działanie detoksykacyjne oraz mogą łagodzić skutki stresu, wpływając korzystnie na układ nerwowy.

W literaturze podkreśla się także ich potencjalny wpływ na:

• poprawę pamięci i koncentracji,
• zwiększenie libido,
• regulację poziomu cholesterolu,
• wspomaganie pracy serca.

Historycznie szparagi były cenione przez starożytne cywilizacje – Greków, Rzymian oraz Chińczyków. W Europie ich uprawa rozpowszechniła się w XVI wieku, natomiast w Polsce w XVIII wieku. Obecnie stanowią ważny element diety w wielu krajach, szczególnie ze względu na walory smakowe i zdrowotne.

Szparag lekarski (Asparagus officinalis L.) jest wieloletnią rośliną zielną należącą do rodziny szparagowatych (Asparagaceae). Jego naturalnym obszarem występowania jest region basenu Morza Śródziemnego, jednak obecnie uprawiany jest niemal na całym świecie, szczególnie w klimacie umiarkowanym. W Polsce występuje także w stanie dzikim, głównie w południowych regionach kraju, gdzie zasiedla stanowiska nasłonecznione i suche.

Roślina ta jest gatunkiem dwupiennym, co oznacza, że osobniki męskie i żeńskie występują oddzielnie. System korzeniowy szparaga jest silnie rozwinięty i pełni funkcję magazynującą substancje zapasowe. Składa się z korzeni mięsistych oraz licznych korzeni włóknistych, które każdego roku odnawiają się i odpowiadają za pobieranie wody oraz składników mineralnych.

Podziemną część rośliny stanowi krótkie, zdrewniałe i rozgałęzione kłącze (karpa), z którego corocznie wyrastają młode pędy – tzw. wypustki, będące częścią jadalną. W zależności od sposobu uprawy wyróżnia się dwa podstawowe typy szparagów:

• szparagi białe – rosnące pod powierzchnią ziemi, bez dostępu światła,
• szparagi zielone – rozwijające się nad powierzchnią gleby, prowadzące fotosyntezę.

Pędy nadziemne osiągają zwykle wysokość około 1,5 m (sporadycznie do 2 m). Są nagie, proste i rozgałęziają się w górnej części. Liście mają postać drobnych łusek, natomiast funkcję asymilacyjną pełnią cienkie, igiełkowate gałęziaki. Roślina wytwarza drobne, zwisające kwiaty o barwie żółtawej lub jasnozielonej, a jej owocem jest charakterystyczna czerwona jagoda.

Szparag lekarski jest warzywem o wyjątkowo bogatym składzie chemicznym i wysokiej wartości biologicznej. Jego działanie prozdrowotne wynika z obecności licznych związków bioaktywnych, w tym antyoksydantów, witamin, składników mineralnych oraz substancji o działaniu metabolicznym.

Właściwości przeciwutleniające

Silne właściwości przeciwutleniające szparagów wynikają przede wszystkim z obecności związków fenolowych i flawonoidów, takich jak kwercetyna i rutyna. W badaniach wykazano, że szczególnie wysoką zdolność neutralizowania wolnych rodników posiada kwas galusowy. Do innych istotnych związków fenolowych obecnych w szparagach należą m.in. kwas 3-O-feruloilochinowy, asparanina, asparafina, asparenyol oraz gobicuzyn.

Znaczącą rolę w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym odgrywają także kwasy hydroksycynamonowe, głównie kwas kumarowy, kwas ferulowy oraz jego dimery. Związki te przeciwdziałają negatywnym skutkom stresu oksydacyjnego i mają istotne znaczenie w profilaktyce wielu chorób, takich jak miażdżyca, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, choroba Alzheimera oraz choroby o podłożu zapalnym.

Szparagi są również cennym źródłem karotenoidów o działaniu antyoksydacyjnym, do których należą m.in. kapsantyna, kapsorubina, kapsantyna 5,6-epoksydowa, β-ksantyna, β-karoten, wiolaksantyna, zeaksantyna, neoksantyna oraz epimery mutatoksantyny.

Wpływ na układ pokarmowy i mikrobiotę

Obecność fruktanów, w tym inuliny, sprawia, że szparagi wykazują działanie prebiotyczne. Wspierają rozwój korzystnej mikroflory jelitowej, poprawiają perystaltykę jelit, zwiększają odporność organizmu oraz przyczyniają się do obniżenia poziomu glukozy we krwi.

Działanie metaboliczne i detoksykacyjne

Szparagi wspomagają procesy metaboliczne oraz detoksykacyjne organizmu. Zawarty w nich glutation wspiera usuwanie toksyn z wątroby, natomiast asparagina działa moczopędnie – zwiększa wydalanie moczu, co poprawia funkcjonowanie nerek, zapobiega infekcjom układu moczowego oraz ogranicza powstawanie obrzęków.

Roślina ta zawiera także duże ilości potasu, który w połączeniu z niską zawartością sodu sprzyja obniżeniu ciśnienia tętniczego krwi.

Wpływ na układ nerwowy, hormonalny i rozrodczy

Asparagina obecna w szparagach pobudza aktywność komórek nerwowych, co może wspierać pamięć i koncentrację. Ponadto wpływa na układ hormonalny – może stymulować produkcję testosteronu, zwiększać sprawność seksualną oraz nasilać proces spermatogenezy.

Z kolei obecne w szparagach fitoestrogeny działają analogicznie do estrogenów, co może wpływać na zwiększenie popędu płciowego u kobiet.

Składniki odżywcze i dodatkowe właściwości

Szparagi są bogatym źródłem witamin (A, C, E, K oraz witamin z grupy B, w tym kwasu foliowego) oraz minerałów, takich jak potas, magnez, fosfor, żelazo, cynk, selen, wapń i jod. Dzięki wysokiej zawartości błonnika i niskiej kaloryczności wspomagają redukcję masy ciała.

Zawarty w nich kwas foliowy sprawia, że mogą być bezpiecznie spożywane w okresie ciąży, wspierając prawidłowy rozwój płodu.

Szparagi wykazują również aktywność przeciwbakteryjną, przeciwwirusową i przeciwgrzybiczą.

Do istotnych związków bioaktywnych należą także saponiny sterydowe, w tym protodioscyna, które wykazują działanie cytotoksyczne wobec komórek nowotworowych oraz wspierają funkcjonowanie układu odpornościowego. Obecne fitosterole, takie jak β-sitosterol, wpływają korzystnie na profil lipidowy – obniżają poziom cholesterolu LDL, zwiększają poziom HDL oraz ograniczają wchłanianie cholesterolu w jelitach.

Szparag lekarski może być spożywany w formie świeżych warzyw, przetworów lub preparatów ziołowych. Najczęściej wykorzystywaną częścią rośliny są młode pędy, jednak w fitoterapii stosuje się także korzeń.

Odwar z korzenia przygotowuje się poprzez zalanie jednej łyżeczki surowca 250 ml zimnej wody, a następnie gotowanie przez kilka minut. Zaleca się spożywanie tak przygotowanego naparu 1–3 razy dziennie.

Szparag lekarski może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami, co należy uwzględnić w diecie osób przewlekle leczonych.

Ze względu na wysoką zawartość witaminy K może osłabiać działanie leków przeciwzakrzepowych. Ponadto:

• nasila działanie leków moczopędnych (np. furosemidu, hydrochlorotiazydu),
• może prowadzić do zwiększonej utraty potasu,
• może wpływać na stężenie litu we krwi, co jest istotne u pacjentów leczonych psychiatrycznie.

Mimo licznych korzyści zdrowotnych istnieją przeciwwskazania do stosowania szparagów. Nie powinny ich spożywać osoby cierpiące na: dnę moczanową (ze względu na obecność puryn), niewydolność nerek, zespół jelita drażliwego (ze względu na możliwość nasilenia objawów).

Spożywanie szparagów jest zazwyczaj bezpieczne, jednak w niektórych przypadkach może powodować działania niepożądane.

Obecność puryn może prowadzić do zwiększonego stężenia kwasu moczowego, co jest szczególnie niekorzystne dla osób z dną moczanową. U niektórych osób mogą wystąpić:

• wzdęcia,
• bóle brzucha,
• dyskomfort jelitowy.

Charakterystycznym, choć nieszkodliwym efektem spożycia szparagów jest zmiana zapachu moczu. Wynika ona z przemian metabolicznych asparaginy i innych związków siarkowych zawartych w roślinie.