Natura w walce ze stresem

Jedną z najsłynniejszych roślin adaptogennych jest żeń-szeń, o którym pisaliśmy w poprzednim numerze. Rośliny te wykazują właściwości naprawcze w organizmie i stąd ich nazwa – adaptogenne. Niekiedy nazywa się je roślinami przeciwstresowymi, gdyż przeciwdziałają wszelkim niekorzystnym czynnikom mogącym szkodzić organizmowi, określanym jako czynniki stresowe lub stresory.

Każdy stres, zarówno pochodzenia zewnętrznego, jak i wewnętrznego, traktowany jest jako czynnik chorobotwórczy, skracający życie człowieka, ale jednocześnie jako czynnik pozytywny, który zmusza organizm do walki z zagrożeniem. W przeciwieństwie do praczłowieka, który tylko okresowo był poddawany stresom, a swoje przetr­wanie zawdzięczał reakcjom typu „walcz lub uciekaj”, przeżycia współczesnego człowieka są bardziej przewlekłe w naturze, daleko bardziej podstępne i siejące spustoszenie w jego organizmie. Gwałtowny postęp technologii i cywilizacji sprawił, że obecnie człowiek z trudem dostosowuje się do zmian wywołanych nowymi wyzwaniami.

Stresem w pojęciu procesów adaptacyjnych jest każda choroba (lub stan degeneracyjny) związana ze starzeniem się organizmu oraz szkodliwe oddziaływanie zanieczyszczonego środowiska naturalnego.

Pojawiło się pojęcie stresora, którym może być zanieczyszczenie środowiska, niekorzystna temperatura otoczenia, zmniejszona zawartość tlenu w atmosferze, promieniowanie szkodliwe dla zdrowia, oddziaływanie silnych dźwięków i ultradźwięków, wibracje, niekorzystne działanie promieniowania elektromagnetycznego (z komputera, telefonu komórkowego, telewizora, radia, a nawet urządzeń leczniczych i diagnostycznych) lub cieków wodnych lub złóż minerałów. Równie niebezpieczny jest stres emocjonalny, oczekiwania ekonomiczne, rodzinne i społeczne, nadmiar obowiązków itd.



Organizm bije na alarm



Dr Hans Selye, znany endokrynolog kanadyjski, jest uważany za twórcę fizjologicznej koncepcji stresu. Opisał on trzy struktu­ralne zmiany powstające u szczurów, wielokrotnie poddanych szkodliwym bodźcom (stresorom): powiększenie kory nadnerczy, zanik grasicy i innych tkanek limfatycznych oraz owrzodzenie żolądkowo-jelitowe. Niespecyficzną odpowiedź organizmu na jakikolwiek długo trwający bodziec nazwał zespołem ogólnej adap­tacji, który podzielił na trzy fazy:

  • „Alarm” – pierwsza odpowiedź na działanie stresora. Organizm znajduje się pod wpływem podwyższonej aktywności sympatycznego układu ner­wowego i uwolnionych, zwiększonych ilości katecholamin oraz kortykosteroidów. Masa grasicy, śledziony, narządów limfatycznych i wątroby zmniejsza się, podczas gdy masa nadnerczy ulega zwiększeniu. Faza alarmowa charakteryzuje się przewagą procesów katabolicznych w organizmie.
  • „Opór” lub „adaptacja” – jeśli kontakt ze stresorem przedłuża się, organizm reaguje na to wzmożonym oporem. Procesy anaboliczne przeważają nad katabolizmem i organizm staje się coraz bardziej odporny na stresor. Jeśli w tym stadium nie zostanie przywrócona homeostaza, rozwijają się tzw. choroby adaptacyjne. Homeostaza oznacza sumę procesów, dzięki którym organizm utrzymuje się w stanie dynamicznej równowagi;
  • „Wyczerpanie” – przedłużający się atak stresora sprawia, że opór powstający podczas drugiej fazy słabnie. Organizm nie jest już w stanie dłużej opierać się stresorowi i zaczyna chorować.


Mechanizmy adaptacyjne



O ile działanie modulujące odporność ma swój znany, organiczny wyraz w postaci aktywnego układu immunologicznego, o tyle mechanizmy przystosowawcze (adaptacyjne) organizmu nie są jeszcze dokładnie poznane.


Systemy nerwowy, endokrynny i immunologiczny komu­nikują się ze sobą, używając substancji sygnałowych i ich receptorów, które z kolei regulują podczas stresu zachowanie się komórek w każdym układzie.

Wiadomo, że podłożem adaptacji są zmiany morfologiczne, biochemiczne i fizjologiczne, jakie mogą występować na wszelkich poziomach organizacji czynnościowej organizmu, zarówno na poziomie komórkowym, jak i na poziomie regulacji narządowej.

Cechą charakterystyczną adaptogenów jest ich zdolność wywoływania reakcji przystosowawczych w organizmie zawsze w jednakowy sposób, niezależnie od rodzaju czynnika stresującego (brak specyficzności wobec stresora).


Układy nerwowy, endokrynny i immunologiczny od­działują na siebie poprzez bezpośrednie i pośrednie mechanizmy. Neuropeptydy wpływają na komórki immunologiczne w sposób bezpośredni, jak również pośrednio w wyniku neuroendokrynnej modulacji funkcji immunologicznej. Produkty endokrynne (korty­zol) również wpływają na zachowanie komórki ner­wowej. Substancje wydzielane przez komórki immuno­logiczne oddziałują zarówno na funkcje komórki ner­wowej, jak i endokrynnej, odzwierciedlając adapta­cyjną rolę systemu immunologicznego jako narządu ostrzegającego inne układy o obecności groźnych bodźców. Inne hormony również są zaangażowane w odpowiedź na stres. W ekstremalnym stresie dochodzi do zwiększenia ilości krążących B-endorfin, hormonu wzrostu (GH), prolaktyny oraz zmniejszenia poziomu hormonu antydiuretycznego. Podczas reakcji na stres znacząco zmniejsza się ilość testosteronu (ten fakt jest wyjątkowo ważny, jeśli chodzi o sportowców).



Dążenie do homeostazy



Wynikiem adaptacji jest homeostaza, czyli stan wewnętrznej równowagi organizmu. Wraz z przy­wróconą homeostazą układ immunologiczny i poziomy hormonów zostają wprowadzone w stan równowagi, a potencjalnie szkodliwe składniki, takie jak glukokortykoidy (głównie kortyzol z kory nadnerczy), pozostają na poziomach fizjologicznych. Utrzymanie homeostazy, mimo ciągłego oddziaływania na organizm zmian w otaczającym świecie zewnętrznym, staje się możliwe dzięki działaniu odpowiednich enzymów na poziomie komórki oraz hormonów na poziomie narządów. Organizm w ciągu całego swego życia walczy o utrzymanie homeostazy. Choroba jest wyjściem, czasem bezpowrotnym ze stanu częściowej, a potem ogólnej równowagi, natomiast wyleczenie powrotem do utraconej homeostazy.



Adaptacja wspomagana



W każdym wieku, w granicach zakreślonych przez czynniki dziedziczne (geny) można zwiększyć sprawność mechanizmów adaptacji organizmu przez zastosowanie adaptacji wspomaganej. Polega ona na podawaniu substancji lub surowców naturalnych, wzmagających rezystencję, czyli odporność organizmu. Ma to szczególne znaczenie u osób starszych lub w podeszłym wieku, ponieważ utrata zdolności przystosowawczych to jedna z najbardziej stałych cech starości. Pojęcie odporności obejmuje zarówno odporność na infekcje (immunologia), jak i odporność komórek czy całych narządów na czynniki stresowe, które prowadzą do utraty homeostazy.



Substancje adaptogenne



Aby wzmocnić odporność organizmu, a także przeciwstawić się negatywnym skutkom starzenia się, od bardzo dawna poszukiwano roślin, które mogłyby w tym pomóc. Odkryto w ten sposób rośliny najbardziej użyteczne w przeciwstawianiu się chorobom i upływowi czasu. Nadano im specjalną godność, np. w starożytnym lecznictwie chińskim zaliczano je do cesarskiej klasy ziół (mógł je zażywać tylko cesarz, bardzo rzadko jego dwór), niekiedy wiązano z magią. Miały one ogromną wartość, co wyrażało się w ich cenie, nierzadko wielokrotnie przewyższającej cenę złota.

Znacznie później zaczęto poszukiwać składników roślinnych odpowiedzialnych za działanie biostymulujące i podnoszące właściwości przystosowawcze organizmu człowieka. Substancje zaliczone do tej grupy zostały nazwane adaptogenami.
Inną cechą charakterystyczną dla omawianych substancji adaptogennych jest brak korelacji struktury chemicznej z mechanizmem ich działania. A więc adaptogennie mogą oddziaływać bardzo różnorodne i odmienne chemicznie grupy połączeń naturalnych (np. steroidy, triterpeny, polifenole, polisacharydy i inne).

Większość preparatów i surowców typu adaptogenów wykazuje również działanie anaboliczne, porównywalne z działaniem anabolików steroidowych. Substancje o działaniu anabolicznym pobudzają wiele enzymów oraz hormonów w organizmie, prowadząc np. do wzmożenia produkcji endogennych białek strukturalnych, czego końcowym efektem jest m.in. przyrost masy mięśniowej, wzrost wydajności i efektywności mięśni itp.

Surowce adaptogenne stosowane w geriatrii nie wykazują silnego działania anabolicznego, są tylko łagodnymi biostymulatorami, bez ubocznych konsekwencji zdrowotnych (chyba że są przyjmowane w nadmiarze i przez zbyt długi okres).

Niektórzy badacze wiążą również działanie adaptogenów z immunostymulacją (podwyższanie odporności na zakażenie przez pobudzanie specyficznych mechanizmów obrony organizmu). Jest to raczej stan wzajemnego wspomagania się w aktywności immunologicznej i adaptogennej różnorodnych związków o odmiennym mechanizmie działania biologicznego.

Spośród surowców silnych adaptogennie, a jednocześnie zwiększających odporność organizmu, można wymienić: żeń-szeń Panax ginseng, eleuterokok kolczasty Eleutherococcus senticosus,  aralię mandżurską Aralia mandshurica, różeniec górski Rhodiola rosea, cytryniec chiński Schisandra chinensis, szczodrak krokoszowy, czyli leuzeę Rhaponticum carthamoides, syn. Leuzea carthamoides, pluskwicę groniastą Cimcifuga racemosa, Gotu Kola Herba centellae.


Podziel się:

Wasze komentarze


Informacje / opinie publikowane w komentarzach stanowią subiektywną ocenę użytkownika i nie mogą być traktowane jako porada dotycząca leczenia / stosowania leków . W przypadku wątpliwości prosimy o konsultacje z Farmaceutą Dbam o Zdrowie.

komentarze wspierane przez Disqus