Ogórecznik lekarski – właściwości lecznicze, działanie, zastosowanie i dawkowanie

Ogórecznik lekarski (Borago officinale) należy do rodziny ogórecznikowatych (Boraginaceae). Polska nazwa rośliny pochodzi od charakterystycznego smaku liści i kwiatów, przypominającego świeżego ogórka. Roślina pochodzi z rejonów śródziemnomorskich, jednak dobrze adaptuje się do warunków w Polsce, zwłaszcza na stanowiskach słonecznych i dobrze przepuszczalnych glebach.

Jest rośliną jednoroczną, dorastającą do 50–80 cm. Posiada palowy system korzeniowy, szorstką, rozgałęzioną łodygę oraz eliptyczne liście – dolne większe, górne mniejsze i siedzące. Charakterystyczne fioletowoniebieskie kwiaty w kształcie gwiazdek przyciągają pszczoły i inne owady zapylające, czyniąc ogórecznik rośliną miododajną. Owocem jest ciemnobrązowa rozłupnia zawierająca cztery nasiona.

Ogórecznik lekarski od wieków był ceniony zarówno w kuchni, jak i w medycynie tradycyjnej. Właściwości lecznicze rośliny wykorzystuje się przede wszystkim w celu wspierania układu sercowo-naczyniowego – jego stosowanie pomaga przeciwdziałać miażdżycy, poprawia elastyczność naczyń, obniża ciśnienie krwi, a także korzystnie wpływa na poziom cholesterolu i trójglicerydów.

Roślina znajduje zastosowanie również w chorobach przewlekłych, w tym w stanach zapalnych stawów, chorobach neurodegeneracyjnych, a także w przebiegu infekcji i przeziębień. W takich sytuacjach napary lub preparaty z ogórecznika mogą łagodzić ból gardła, chrypę, kaszel z zalegającą wydzieliną i podrażnienie błon śluzowych przełyku i żołądka dzięki obecnym śluzom roślinnym.

Ogórecznik jest szczególnie polecany w dolegliwościach kobiecych, takich jak napięcie przedmiesiączkowe czy objawy menopauzy. Działa regulująco na gospodarkę hormonalną i pomaga łagodzić wahania nastroju. Surowiec bywa także stosowany w stanach nerwicowych u dzieci i dorosłych, a także w okresach zwiększonego narażenia na stres i przemęczenie.

W dermatologii ogórecznik znalazł zastosowanie w schorzeniach skórnych. Stosuje się go w przypadku atopowego zapalenia skóry, egzemy, trądziku różowatego, a także przy osłabionych włosach i paznokciach. Może być używany zewnętrznie na zranienia, owrzodzenia, czyraki, obrzęki po stłuczeniach, oparzenia i wypryski.

W kuchni ogórecznik funkcjonuje jako przyprawa do sałatek, kanapek, marynat, a także dodatków do drinków. Już w starożytności Rzymianie wykorzystywali go w winie, wierząc, że zwiększa odwagę i waleczność żołnierzy. W medycynie tradycyjnej był ceniony za właściwości poprawiające nastrój, działanie uspokajające, przeciwzapalne i wspomagające zwalczanie infekcji. Celtycka nazwa „borrach” oznacza odwagę, a walijska „Ilawenlys” – zioło radości. Dioskurides i Pliniusz odnotowali, że wino z ogórecznikiem miało działanie zapomnienia. Roślina była również często malowana na średniowiecznych gobelinach i szarfach używanych przez rycerzy podczas pojedynków.

Ogórecznik lekarski jest cennym źródłem oleju, który obfituje w nienasycone kwasy tłuszczowe o wielokierunkowym działaniu prozdrowotnym. Szczególne znaczenie w jego składzie ma boragoglandyna, będąca źródłem kwasu gamma-linolenowego (GLA), znanego ze swojego korzystnego wpływu na układ sercowo-naczyniowy, skórę i odporność organizmu. Nasiona ogórecznika zawierają od 30 do 40% oleju, z czego 20–30% stanowi właśnie GLA. Oprócz tego w oleju obecne są także kwasy: oleinowy, palmitynowy, stearynowy oraz eikozenowy, które wspólnie wspierają prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

Obecność śluzów roślinnych w ogóreczniku umożliwia tworzenie ochronnej powłoki na błonach śluzowych, łagodząc podrażnienia i wspomagając odkrztuszanie zalegającej wydzieliny. Ze względu na zawartość flawonoidów roślina wykazuje również działanie przeciwzapalne oraz antyoksydacyjne, chroniąc komórki przed szkodliwym wpływem wolnych rodników.

Ogórecznik lekarski wspiera odporność organizmu na stres, zmęczenie i inne czynniki zewnętrzne. W sytuacjach napięcia działa uspokajająco, poprawia nastrój i łagodzi kołatanie serca. Jego stosowanie korzystnie wpływa na układ krążenia – rozszerza naczynia krwionośne, przeciwdziała agregacji płytek krwi, poprawia przepływ krwi w naczyniach i może przyczyniać się do obniżenia ciśnienia tętniczego. Ponadto, regularne stosowanie preparatów z ogórecznika może wspomagać utrzymanie prawidłowego poziomu cholesterolu i trójglicerydów, a także przyspieszać oczyszczanie organizmu z toksyn.

Surowiec roślinny wpływa również korzystnie na kondycję skóry – poprawia jej elastyczność, nawilżenie i ogólny stan, chroniąc przed przesuszeniem oraz łuszczeniem się naskórka. Składniki aktywne zawarte w roślinie, o działaniu przeciwzapalnym i przeciwutleniającym, przyspieszają regenerację skóry i wspierają gojenie się drobnych ran. Alantoina obecna w ogóreczniku dodatkowo łagodzi podrażnienia i stan zapalny skóry. Olej z ogórecznika znajduje zastosowanie także w pielęgnacji włosów i paznokci, wzmacniając je, poprawiając ich elastyczność i połysk. Ogórecznik zawiera sole mineralne – krzem, potas, żelazo i magnez.

Na rynku dostępnych jest wiele doustnych preparatów zawierających olej z ogórecznika, zarówno w postaci kapsułek, jak i tabletek. Dorośli powinni zazwyczaj przyjmować od 0,5 g do 3 g oleju z ogórecznika dziennie. W przypadku płynnego oleju z nasion rośliny w butelce, zaleca się zużyć go w ciągu 10–12 tygodni od otwarcia, aby zachować pełnię jego właściwości.

Warto również zwrócić uwagę na kwiaty ogórecznika – każdy z nich zawiera aż 12 mg nektaru, co sprawia, że roślina jest cennym surowcem do produkcji miodu. Miód z ogórecznika spożywany jest najczęściej w okresie jesienno-zimowym, gdy wspiera organizm jako środek napotny, przeciwgorączkowy i wzmacniający.

Roślina znajduje zastosowanie również w pielęgnacji zewnętrznej. Olej z nasion ogórecznika, bogaty w kwas gamma-linolenowy, witaminę E i antyoksydanty, jest wykorzystywany w kosmetyce naturalnej do pielęgnacji skóry suchej, wrażliwej, atopowej oraz skóry z oznakami starzenia. Wspomaga odbudowę bariery hydrolipidowej, redukuje stany zapalne, poprawia elastyczność skóry, a także wzmacnia włosy i paznokcie. Ogórecznik lekarski można wykorzystywać do okładów lub dodawać do kąpieli, a jego świeży sok świetnie nadaje się do bezpośredniej aplikacji na skórę. Olej z ogórecznika jest także składnikiem wielu gotowych produktów kosmetycznych – kremów, maseczek, serum, płynów do kąpieli oraz produktów do pielęgnacji włosów.

Przepisy DIY:

1. Serum regenerujące do twarzy:

• 2 łyżki oleju z ogórecznika

• 1 łyżeczka oleju jojoba

• kilka kropel olejku lawendowego

Wszystkie składniki wymieszać i przechowywać w ciemnej butelce. Stosować kilka kropli wieczorem na oczyszczoną skórę twarzy, aby poprawić jej nawilżenie i elastyczność.

2. Maska do włosów wzmacniająca cebulki:

• 1 łyżka oleju z ogórecznika

• 1 łyżka nierafinowanego masła shea

• 1 żółtko

Podgrzać masło shea, dodać olej i żółtko, wymieszać. Nałożyć na włosy i skórę głowy na 30 minut, następnie dokładnie spłukać. Stosować 1–2 razy w tygodniu dla wzmocnienia włosów i poprawy ich połysku.

Ogórecznik lekarski może nasilić działanie leków wpływających na krzepliwość krwi (kwas acetylosalicylowy, warfaryna). Olej z ogórecznika stosowany na skórę może nasilać wchłanianie substancji czynnych z grupy NLPZ, steroidów, przeciwgrzybiczych w postaci maści, kremów czy żeli.

Preparaty z ogórecznika są dobrze tolerowane i nie powodują ciężkich działań niepożądanych. U bardzo wrażliwych osób odnotowano przypadki zaburzeń ze strony przewodu pokarmowego: wzdęcia, niestrawność, biegunka. Ogórecznik lekarski może wywołać skurcze macicy, dlatego jest przeciwwskazany u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Osoby, u których w przeszłości wystąpiły epizody drgawek, przed zastosowaniem ogórecznika lekarskiego powinny skonsultować się z lekarzem.

Stosowanie ogórecznika lekarskiego na skórę nie powinno powodować reakcji alergicznej, ale u osób z tendencją do nadwrażliwości zaleca się zaaplikować preparat na mały obszar skóry w celu sprawdzenia, czy nie wywoła podrażnienia.

Preparatów z ogórecznikiem ze względu na właściwości przeciwzakrzepowe i ryzyko wchłaniania do krwi alkaloidów pirolizydynowych nie należy stosować na otwarte rany.