Fiołek trójbarwny — mały polny bratek o wielkiej mocy.

Bratek polny znany jest od bardzo dawna. Już w 1597 roku zapisano, że leczy konwulsje u niemowląt, czyści krew i obniża gorączkę.

Spis treści

Fiołek trójbarwny – wygląd, pochodzenie, morfologia

Fiołek trójbarwny Viola tricolor to jednoroczna lub dwuletnia roślina zielarska należąca do rodziny fiołkowatych Violaceae. Często spotykaną nazwą fiołka jest bratek polny, zaś w medycynie ludowej roślinę określa się jako macoszka, sierotka bądź kwiatek Świętej Trójcy. Naturalnym miejscem występowania fiołka trójbarwnego są tereny Europy, Afryka Północna i obszary Azji o umiarkowanym klimacie (zachodnia Syberia, Turcja, Iran). W Polsce fiołek jest rośliną pospolitą. Jego wymagania glebowe są niewielkie, stąd można go spotkać na polach, łąkach i terenach przydrożnych. Jest chwastem pól uprawnych. Obecnie jest to również roślina ogrodowa, hodowana w celach ozdobnych. Fiołek trójbarwny rośnie na wysokość 10-30 cm. Posiada pustą i rozgałęzioną łodygę, określaną jako wzniesiona bądź podnosząca się. W przekroju łodyga ma kształt czterokanciasty. Łodygę pokrywają delikatne włoski.  Liście Viola tricolor posiadają przylistki i są pierzastowcinane. Dolne liście rośliny najczęściej przyjmują sercowaty kształt, natomiast górne- lancetowaty bądź eliptyczny. Okres kwitnienia fiołka trójbarwnego przypada na miesiące maj- październik. Kwiaty są długoogonkowe. Korona kwiatowa fiołka trójbarwnego posiada 5 płatków, z czego płatek dolny jest zaopatrzony w ostrogę. Górne płatki kwiatowe najczęściej mają kolor fioletowy, boczne są zielonawo- fioletowe, natomiast dolne posiadają kolor żółty. Kwiaty wyrastają z kątów liściowych. Są obupłciowe. Owoce fiołka trójbarwnego to trójklapowe torebki z drobnymi, brunatnożółtymi nasionami. Istnieje szereg typów morfologicznych i odmian fiołka trójbarwnego. 

Fiołek trójbarwny – zastosowanie i wskazania

Surowcem zielarskim fiołka trójbarwnego Viola tricolor jest wysuszone ziele rośliny Violae tricoloris herba zebrane w czasie kwitnienia. Suszenie powinno odbywać się w cienkich warstwach, w temperaturze nieprzekraczającej 40 stopni przy zachowaniu odpowiedniego wietrzenia (przewiewne miejsca). Zbiorów bratka można dokonywać dwukrotnie podczas miesięcy letnich (1 okres: maj- czerwiec; 2 okres: wczesna jesień: wrzesień- październik). Fiołek trójbarwny jest cenioną rośliną zielarską, obecną zarówno w przepisach medycyny ludowej, jak i wchodzącą w skład leków, suplementów diety, wyrobów medycznych i kosmetyków. W Polsce Violae tricoloris herba zioła do zaparzania są zarejestrowane w formie leku. Wskazaniami do ich stosowania są łagodne stany łojotokowe i zapalne skóry (Bratek fix). Ziele fiołka trójbarwnego jest ordynowane także wewnętrznie jako łagodny środek moczopędny (ziele fiołka trójbarwnego, Flos). Dzięki tej właściwości bratek przynosi ulgę w infekcjach dróg moczowych i nadciśnieniu tętniczym. Viola tricolor wchodzi w skład wielu suplementów diety o działaniu oczyszczającym na organizm (tabletki, kapsułki, herbatki fix). Są polecane podczas kuracji detoksykujących i odchudzających. Uważa się, że fiołek trójbarwny wspomaga eliminację szkodliwych produktów przemiany materii (toksyn). Dodatek bratka wspiera prawidłowe funkcjonowanie układu trawiennego. W kuracjach oczyszczających łączy się go z innymi ziołami poprawiającymi pracę przewodu pokarmowego i leczniczymi roślinami moczopędnymi. Tabletki zawierające wyciągi z fiołka trójbarwnego hamują powstawanie zmian trądzikowych wpływając korzystnie na stan cery. Poprawiają kondycję skóry przesuszonej. Viola tricolor wchodzi w skład herbatki obniżającej ciśnienie krwi. Ekstrakty z fiołka trójbarwnego stanowią aktywny składnik wielu kosmetyków przeznaczonych zarówno dla cery młodzieńczej z niedoskonałościami, jak i cery dojrzałej. Na rynku obecne są kremy, toniki, peelingi, serum, pianki oczyszczające i maseczki zawierające łagodzące skórę ekstrakty z bratka. Jako produkty przeciwzapalne redukują zmiany trądzikowe i wypryski alergiczne, a zawartość flawonoidów warunkuje ich działanie odżywcze na skórę. Viola tricolor wchodzi w skład serii kosmetyków do cery naczynkowej dzięki uszczelniającej mocy rutozydu zawartego w roślinie. W aptekach można zakupić maści inhalujące z ekstraktem z bratka stosowane w trakcie przeziębień oraz maści przeznaczone do smarowania podrażnionej i łuszczącej się skóry.  W ziołolecznictwie naparów z fiołka trójbarwnego najczęściej używa się w połączeniu z innymi roślinami leczniczymi. Zewnętrznie napary służą do przemywań skóry z objawami stanu zapalnego, pomocniczo po naświetleniach promieniami Roentgena, w łojotoku i wyprysku dziecięcym. Używa się ich w razie pękania drobnych naczyń włosowatych i w niewielkich wylewach podskórnych. Roślina zmniejsza przepuszczalność naczyń oraz uelastycznia je. Zielarze wewnętrznie stosują Viola tricolor w celach moczopędnych, napotnych, w skąpomoczu i występujących obrzękach. Poprzez zwiększanie filtracji kłębuszkowej ziele sprzyja wymywaniu toksyn z organizmu. Można go stosować pomocniczo w tendencjach do gromadzenia się piasku nerkowego oraz w dnie moczanowej. Ze względu na zawartość saponin ziele fiołka trójbarwnego jest surowcem wykrztuśnym, użytecznym w nieżytach dróg oddechowych. Działa napotnie. Tradycyjnie używa się go w terapii nadciśnienia tętniczego, a dzięki zawartości antocyjanów bratek jest cenną rośliną dla osób borykających się z chorobami oczu (zaburzenia mikrokrążenia ocznego m.in. retinopatia cukrzycowa, wylewy oczne, stany zapalne siatkówki z zaczerwienieniem oka). Napary w formie okładów przynoszą ulgę dla zmęczonych oczu, w przypadku cieni pod oczami i obrzęków. 
Informacje o zastosowaniu fiołka znajdujemy już w zielniku z 1597 roku, zielarza Johna Gerarda. Uważano, że fiołek jest wskazany w leczeniu konwulsji u niemowląt,  w czasie infekcji płuc, w leczeniu strupów, swędzenia i wrzodów. Za pomocą naparów z bratka trójbarwnego obniżano gorączkę i płukano gardło. Zioła tego używano jako środka przeczyszczającego, wykrztuśnego, uspokajającego oraz czyszczącego krew.

Fiołek trójbarwny – działanie, właściwości, skład

Ziele fiołka trójbarwnego to surowiec roślinny zawierający wiele cennych substancji czynnych farmakologicznie. Zaliczamy do nich związki flawonoidowe których zawartość w Violae tricoloris herba może osiągać wartość do 2,1%. Są to m.in. rutozyd, luteolina, witeksyna, wiolantyna, skoparyna, saponaryna, izoorientyna, orientyna, saponaretyna i wicenina. Antocyjany fiołka to wiolanina oraz pochodne peonidyny. Surowiec zawiera fenolokwasy w ilości około 0,18% (kwas salicylowy,  gentyzynowy, kawowy, protokatechowy, p-kumarowy, wanilinowy), karotenoidy (wiolaksantyna i zeoksantyna), śluzy (do 10% zawartości), hydroksykumaryny (umbeliferon), substancje garbnikowe, makrocykliczne  peptydy  hemolityczne,  olejki eteryczne, saponiny triterpenowe, frakcje polisacharydowe, pektyny i sole  mineralne. Badania na zwierzętach laboratoryjnych potwierdziły spazmolityczny wpływ wodno-metanolowych ekstraktów z ziela fiolka trójbarwnego na mięśnie gładkie przewodu pokarmowego. Dla naparów, odwarów i etanolowych wyciągów z ziela fiołka trójbarwnego udowodniono działanie przeciwbakteryjne wobec Staphylococcus aureus, Bacillus cereus, Staphylococcus epidermidis, Pseudomonas aeruginosa, Enterococcus faecalis, Escherichia coli i Klebsiella pneumoniae oraz aktywność przeciwgrzybiczą wobec Candida albicans. Cyklotydy (makrocykliczne związki peptydowe) zawarte w fiołku trójbarwnym posiadają aktywność cytotoksyczną. W badaniach wykazano ich skuteczność wobec ludzkich linii komórek nowotworowych chłoniaka U-937 GTB i szpiczaka RPMI8226/s. Ekstrakty z ziela Viola tricolor hamowały wzrost komórek linii komórkowej mysiej białaczki L1210. Wodne ekstrakty z fiolka trójbarwnego dzięki zawartości bioaktywnych cyklotydów hamowały proliferację aktywowanych limfocytów w sposób zależny od IL-2 (działanie immunomodulujące). Ekstrakty z rośliny mają aktywność antytrombinową, czyli hamują tworzenie się zakrzepów (badania z wykorzystaniem metanolowych ekstraktów Viola tricolor). Istnieje potwierdzony przypadek hemolizy krwinek czerwonych u dziecka z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej, któremu podano połowę szklanki naparu z ziela fiołka  trójbarwnego. Substancje odpowiadające za właściwości hemolityczne rośliny nie zostały jednak zidentyfikowane. Przypuszcza się, że za to działanie mogą odpowiadać saponiny triterpenowe zawarte w roślinie. Badania z wykorzystaniem zwierząt laboratoryjnych wykazały przeciwzapalne działanie ekstraktów z ziela fiołka trójbarwnego, które wynika m.in. ze zdolności substancji czynnych rośliny do zmniejszania aktywności leukocytów wielojądrzastych, monocytów oraz blokowania aktywności fagocytów. Za tę właściwość odpowiada m.in. kwas salicylowy zawarty w Violae tricoloris herba. Zaobserwowano również istotną korelację pomiędzy zawartością flawonoidów w surowcu i jego zdolnościami antyoksydacyjnymi. Flawonoidy i antocyjany ziela bratka warunkują więc działanie przeciwutleniające. W innym badaniu wykazano, że rutyna i wiolantyna fiołka w sposób skuteczny zmniejszały powstawanie wolnych rodników tlenowych. Ponad to rutyna posiada zdolność uszczelniania naczyń włosowatych.

 

 

Fiołek trójbarwny – stosowanie i dawkowanie

Stosowanie w postaci odwaru: około 3 g surowca zalać filiżanką chłodnej wody; całość należy zagotować i utrzymywać we wrzeniu przez okres około 5-10 minut; gotowy odwar należy przecedzić; dawkowanie wewnętrzne jako środek moczopędny: 3 razy dziennie po posiłku, zawsze świeżo przygotowany odwar; stosowanie zewnętrzne: do przemywań skóry 3 razy w ciągu doby;

Stosowanie w postaci naparu: około 4 g ziela zalać szklanką (200 ml) wrzącej wody i zaparzać pod przykryciem przez czas 5-7 minut; dawkowanie: 2 razy dziennie po posiłkach 3/4 szklanki świeżo przygotowanego naparu;

Ziele fiołka trójbarwnego nie powinno być stosowane dłużej niż 4 tygodnie bez konsultacji z lekarzem. Ze względu na brak badań nie należy używać rośliny w okresie ciąży i karmienia piersią. Nie zaleca się stosowania doustnego u dzieci poniżej 18 roku życia, natomiast w przypadku użycia zewnętrznego na skórę- poniżej 12 lat.

Przykładowy przepis medycyny ludowej jako środek napotny: ziele fiołka trójbarwnego (1 łyżka) oraz kwiaty bzu czarnego (1 łyżeczka) zalać 2 szklankami wrzątku; zaparzać przez okres 10 minut; po tym czasie odcedzić i pić 2-3 razy dziennie w trakcie infekcji;

Fiołek trójbarwny – skutki uboczne, przedawkowanie

Zarejestrowanym w medycynie skutkiem ubocznym doustnego podania naparu z Viola tricolor była hemoliza (rozpad) krwinek czerwonych u dziecka z niedoborem  dehydrogenazy  glukozo-6-fosforanowej.  

Przedawkowanie surowca roślinnego powoduje wymioty na skutek działania saponin. 

Fiołek trójbarwny może wywołać reakcje alergiczne.

 

Leki zawierające Fiołek trójbarwny

Suplementy i wyroby medyczne zawierające Fiołek trójbarwny

Kosmetyki zawierające Fiołek trójbarwny

Działanie

  • łagodzi stany zapalne skóry
  • moczopędne (diuretyczne) (zwiększa objętość wydalanego moczu)
  • odtruwające (antidotum)
  • poprawia mikrokrążenie
  • przeciwbakteryjne
  • przeciwgrzybicze
  • przeciwmiażdżycowe (zapobiega rozwojowi i powikłaniom miażdżycy)
  • przeciwtrądzikowe
  • przeciwutleniające (antyoksydacyjne)
  • przeciwzapalne
  • przeciwnadciśnieniowe (hipotensyjne)
  • wykrztuśne
  • napotne
  • uszczelniające ściany naczyń krwionośnych

Postacie i formy

  • susz
  • napar
  • odwar
  • wyciąg
  • tabletka
  • kapsułka
  • maść
  • krem
  • plaster

Substancje aktywne

  • kwas salicylowy
  • rutozyd
  • kwercetyna
  • flawonoidy
  • olejki eteryczne
  • garbniki
  • fenolokwasy
  • luteolina
  • antocyjany
  • substancje śluzowe
  • saponiny
  • Sole mineralne
  • karotenoidy
  • hydroksykumaryny
  • saponaretyna
  • saponaryna
  • wiolaniana
  • wiolaksantyna
  • wiolutozyd

Surowiec

  • ziele
Porozmawiaj z farmaceutą
Infolinia: 800 110 110

Zadzwoń do nas jeśli potrzebujesz porady farmaceuty.
Jesteśmy dla Ciebie czynni całą dobę, 7 dni w tygodniu, bezpłatnie.

Pobierz aplikację mobilną Pobierz aplikację mobilną Doz.pl

Ikona przypomnienie o zażyciu leku.
Zdarza Ci się ominąć dawkę leku?

Zainstaluj aplikację. Stwórz apteczkę. Przypomnimy Ci kiedy wziąć lek.

Dostępna w Aplikacja google play Aplikacja appstore
Dlaczego DOZ.pl
Niższe koszta leczenia

Darmowa dostawa do Apteki
Bezpłatna Infolinia dla Pacjentów.

ikona niższe koszty leczenia
Bezpieczeństwo

Weryfikacja interakcji leków.
Encyklopedia leków i ziół

Ikona encklopedia leków i ziół
Wsparcie w leczeniu

Porady na czacie z Farmaceutą.
E-wizyta z lekarzem specjalistą.

Ikona porady na czacie z farmaceutą
Newsletter

Bądź na bieżąco z DOZ.pl

Ważne: Użytkowanie Witryny oznacza zgodę na wykorzystywanie plików cookie. Szczegółowe informacje w Regulaminie.

Zamnij