Jak dawkować paracetamol osobom dorosłym, dzieciom i kobietom w ciąży?

Paracetamol to jeden z popularniejszych leków sprzedawanych bez recepty (OTC). Jest stosowany między innymi w ostrych, umiarkowanych i przewlekłych bólach głowy, gardła i zębów, a także w bólach miesiączkowych i migrenach. Cechuje go względne bezpieczeństwo stosowania. W przypadku silnego bólu można go łączyć z innymi substancjami, np. z morfiną. Jak wygląda właściwy sposób dawkowania paracetamolu, jaka jest maksymalna i bezpieczna dawka dzienna oraz czy kobiety w ciąży mogą zażywać ten lek? Odpowiedzi na te i inne pytania znajdują się w niniejszym artykule.

1. Paracetamol – co to za lek?
2. Jak działa paracetamol?
3. Paracetamol i działanie przeciwzapalne
4. Na co stosuje się paracetamol?
5. Skuteczność paracetamolu
6. Czy paracetamol jest bezpieczny?
7. Czy można stosować paracetamol w ciąży?
8. Jak bezpiecznie dawkować paracetamol?
9. Dlaczego paracetamol może stać się toksyczny?
10. Zatrucie paracetamolem – objawy

Paracetamol jest jedną z najczęściej stosowanych substancji przeciwbólowych i przeciwgorączkowych. W zalecanych dawkach terapeutycznych to skuteczny i bezpieczny preparat przeciwbólowy i przeciwgorączkowy. Dobrze sprawdza się w bólach o małym i średnim natężeniu. Paracetamol występuje w wielu produktach przeciwbólowych, jest także składnikiem licznych „saszetek na przeziębienie”. Z tego powodu należy zachować ostrożność, jeśli przyjmujemy wiele produktów leczniczych jednocześnie, aby nie doprowadzić do przedawkowania, które może stanowić zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta.

Paracetamol – co to za lek?

Paracetamol (N-(4-hydroksyfenylo)acetamid, acetaminofen) jest organicznym związkiem chemicznym, będącym pochodną acetanilidu. Stosowany jest w lecznictwie ze względu na właściwości przeciwgorączkowe i przeciwbólowe. W przeciwieństwie do leków przeciwbólowych z grupy NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne) paracetamol nie wykazuje aktywności przeciwzapalnej oraz nie wpływa na proces krzepnięcia krwi.

Paracetamol jest składnikiem wielu leków przeciwbólowych zarówno z kategorii OTC (bez recepty), jak również wydawanych wyłącznie z przepisu lekarza (RX). Występuje także w większości leków do rozpuszczania na objawy przeziębienia i grypy.

Jak działa paracetamol?

Mechanizm działania paracetamolu opiera się na blokowaniu aktywności enzymu cyklooksygenazy w mózgu i rdzeniu kręgowym. W ten sposób następuje hamowanie syntezy prostaglandyn w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN), dzięki czemu zmniejsza się wrażliwość receptorów bólowych na działanie kinin (polipeptydy wpływające na mięśnie gładkie i zakończenia nerwowe) i serotoniny (neuroprzekaźnik w OUN), a tym samym następuje podwyższenie progu bólowego. Aktywność przeciwgorączkowa paracetamolu jest wynikiem zmniejszenia stężenia prostaglandyn w podwzgórzu. Dodatkowo paracetamol nie wpływa na czas krzepnięcia krwi oraz nie hamuje agregacji płytek.

Paracetamol i działanie przeciwzapalne

Ze względu na brak wpływu na prostaglandyny w tkankach obwodowych paracetamol nie wykazuje praktycznie żadnego działania przeciwzapalnego. W związku z tym pozbawiony jest działań niepożądanych charakterystycznych dla niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ), które hamują obwodową syntezę prostaglandyn. Dzięki temu paracetamol może być bezpiecznie stosowany u osób z nadwrażliwością na leki z grupy NLPZ.

Na co stosuje się paracetamol?

Paracetamol przyjmowany jest głównie w celu uśmierzenia bólu – zwłaszcza w bólach ostrych i przewlekłych o słabym lub umiarkowanym nasileniu. W łagodzeniu silniejszych objawów bólowych może być łączony z tramadolem, morfiną lub kodeiną. Paracetamol jest rekomendowany przez Światową Organizację Zdrowia (WHO, ang. World Health Organization) jako jeden ze standardowych leków przeciwbólowych w terapii bólu towarzyszącego chorobie nowotworowej.

Paracetamol można zażywać w przypadku następujących dolegliwości:

• ból głowy,
• ból gardła,
• ból zębów,
• bóle kostno-stawowe,
• bóle mięśniowe,
• bóle miesiączkowe,
• bóle migrenowe.

Paracetamol może być również podawany w łagodzeniu objawów przeziębienia oraz grypy, zwłaszcza ze względu na działanie przeciwgorączkowe.

Skuteczność paracetamolu

Paracetamol wykazuje wysoką skuteczność przy jednoczesnym niskim ryzyku wystąpienia działań niepożądanych. Po podaniu doustnym dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego, a stężenie maksymalne we krwi osiągane jest po około 30–60 minutach od przyjęcia leku w postaci tabletek.

Dużo szybsze działanie paracetamolu uzyskuje się po zastosowaniu leku w formie rozpuszczalnej (saszetki) lub tabletek o przyspieszonym uwalnianiu. Wówczas efekt przeciwbólowy pojawia się już po mniej więcej 5 minutach. Działanie przeciwbólowe utrzymuje się przez 3–5 godzin, a działanie przeciwgorączkowe około 6–8 godzin.

Czy paracetamol jest bezpieczny?

Paracetamol uznawany jest za lek bezpieczny i dobrze tolerowany. Nie powoduje podrażnień śluzówki żołądka i jelit, dlatego polecany jest osobom z zaburzeniami ze strony przewodu pokarmowego (np. choroba wrzodowa) jako lek przeciwbólowy pierwszego wyboru.

Wskazany jest również u pacjentów chorujących na astmę aspirynową (specjalna postać astmy, którą nasila zażycie aspiryny), z zaburzeniami krzepliwości krwi, nadwrażliwością lub alergią na kwas acetylosalicylowy (aspirynę) oraz niesteroidowe leki przeciwzapalne (ibuprofen, naproksen, ketoprofen). W dawkach terapeutycznych działania niepożądane występują niezwykle rzadko.

Czy można stosować paracetamol w ciąży?

Ponadto paracetamol jest lekiem przeciwbólowym i przeciwgorączkowym pierwszego rzutu u kobiet w ciąży (ma kategorię B). Należy jednak pamiętać, że przed zastosowaniem paracetamolu w ciąży przyszła mama powinna skontaktować się z lekarzem prowadzącym, a następnie – jeśli lek zostanie przez niego zalecony – powinna stosować najmniejszą skuteczną terapeutycznie dawkę przez możliwie jak najkrótszy czas.

Jak bezpiecznie dawkować paracetamol?

W trakcie przyjmowania paracetamolu nie należy spożywać alkoholu ze względu na zwiększone ryzyko uszkodzeń wątroby. Dawkowanie paracetamolu uzależnione jest od wieku, schorzenia i stanu pacjenta. Standardowo u pacjentów dorosłych nie należy przekraczać dawki 4 g na dobę, a u dzieci w wieku 6–12 lat 2 g dziennie.

Dla dzieci dawkę ustala się na podstawie masy ciała i według zaleceń producenta danego produktu. Leku nie należy stosować częściej niż w odstępie czterogodzinnym oraz więcej niż 4 razy na dobę. W przypadku dzieci poniżej 2. roku życia lek może być podawany wyłącznie po konsultacji z lekarzem.

Dlaczego paracetamol może stać się toksyczny?

Paracetamol jest metabolizowany w wątrobie, gdzie w 95% przekształcany jest do nieaktywnych glukuronianów oraz siarczanów. Pozostałe 5% metabolizowane jest do formy toksycznej dla wątroby – N-acetylo-p-benzochinoiminy (NAPQI). W normalnych warunkach związek ten pod wpływem glutationu przekształcany jest do pochodnych nietoksycznych. Jednak wydolność tego procesu ograniczona jest dawką produkowanego związku toksycznego. U osób zdrowych w przypadku przyjęcia więcej niż 10 g paracetamolu na dobę może dojść do nagromadzenia N-acetylo-p-benzochinoiminy i pojawienia się efektów toksycznych.

Natomiast u osób z chorobami wątroby, niedożywionych lub nadużywających alkoholu nagromadzenie toksycznego metabolitu NAPQI i objawy przedawkowania mogą pojawić się już przy znacznie niższej dawce dobowej.

Kto powinien zachować szczególną ostrożność?

Paracetamolu nie należy stosować u osób uzależnionych od alkoholu oraz niedożywionych. Wskazane jest zachowanie zwiększonej ostrożności u pacjentów:

• z niewydolnością lub uszkodzeniami wątroby,
• z niewydolnością nerek,
• chorujących na astmę z nadwrażliwością na kwas acetylosalicylowy i inne leki z grupy NLPZ,
• ze zmniejszoną aktywnością dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej oraz reduktazy methemoglobinowej.

Należy zachować szczególną ostrożność podczas jednoczesnego przyjmowania leków z warfaryną, ponieważ już przy tygodniowym stosowaniu dobowej dawki 2,5 g paracetamolu następuje nasilenie działania warfaryny.

Dlaczego łatwo jest przedawkować paracetamol?

Polacy coraz częściej sięgają po preparaty przeciwbólowe dostępne bez recepty. Pacjenci często nie patrzą na skład danego leku i stosują jednocześnie kilka różnych produktów. W ten sposób mogą nie zauważyć, że w każdym przyjętym preparacie jednym ze składników jest paracetamol. Może to doprowadzić do przyjęcia nadmiernej dawki substancji leczniczej, czyli jej przedawkowania.

Dodatkowo paracetamol występuje w większości leków na przeziębienie – w tzw. saszetkach do rozpuszczania. Zazwyczaj nazwy tych produktów nie wskazują na obecność paracetamolu, a jedynie na schorzenie, w którym dany farmaceutyk może być zastosowany, np. przeziębienie i grypa.

Dlatego pacjenci, którzy leczą się bez konsultacji lekarza i nie czytają ulotek, są narażeni na ryzyko jednoczesnego przyjęcia paracetamolu w postaci kilku różnych preparatów i przedawkowania. Wówczas na pozór bezpieczny lek, jakim jest paracetamol, może doprowadzić do wystąpienia niebezpiecznych działań niepożądanych takich jak ciężkie uszkodzenie wątroby, a nawet zgon chorego.

Jak zapobiegać przedawkowaniu paracetamolu?

Na rynku farmaceutycznym dostępnych jest wiele preparatów zawierających w swoim składzie paracetamol. Substancja ta występuje w tabletkach przeciwbólowych, przeciwgorączkowych, na ból zęba oraz w większości „saszetek na przeziębienie”.

Aby nie dopuścić do przedawkowania paracetamolu, przed przyjęciem jakiegokolwiek leku należy dokładnie przeczytać ulotkę dołączoną do opakowania i sprawdzić, jakie substancje lecznicze znajdują się w danym leku. W przypadku wątpliwości lub trudności z weryfikacją ulotki zawsze można poradzić się farmaceuty w aptece, który przeanalizuje skład przyjmowanych leków i zweryfikuje ewentualne interakcje lekowe.

Zatrucie paracetamolem – objawy

Przedawkowanie paracetamolu może doprowadzić do wystąpienia ciężkiej niewydolności wątroby, a nawet śmierci. Najbardziej narażone na zatrucie paracetamolem są osoby niedożywione oraz nadużywające alkoholu. Do uszkodzenia wątroby może dojść już po przyjęciu dwukrotnie większej maksymalnej dawki dobowej leku.

U większości pacjentów w 1. dniu po zatruciu nie pojawiają się jakiekolwiek działania niepożądane świadczące o przedawkowaniu, pomimo że proces nieodwracalnego uszkodzenia wątroby rozpoczyna się już kilka godzin po przyjęciu toksycznej dawki.

Objawy zatrucia paracetamolem:

• objawy ze strony przewodu pokarmowego (nudności, biegunka, wymioty, ból brzucha),
• brak apetytu,
• zwiększone pocenie,
• ból w okolicy prawego podżebrza (okołowątrobowo),
• żółtaczka,
• powiększenie wątroby.

Po 4 dniach od przyjęcia nadmiernej dawki leku mogą wystąpić jednoznaczne działania niepożądane wskazujące na niewydolność wątroby. Wówczas pojawiają się zazwyczaj: encefalopatia wątrobowa (zespół objawów neuropsychiatrycznych w wyniku zaburzonej zdolności wątroby do usuwania toksyn z organizmu), zaburzenia oddychania, obrzęk mózgu, śpiączka, krwawienia z przewodu pokarmowego oraz zaburzenia procesu krzepnięcia krwi, obniżenie poziomu cukru we krwi, kwasica metaboliczna, niemiarowość pracy serca, zapaść naczyniowa.

Postępowanie w przypadku zatrucia paracetamolem

W przypadku zatrucia paracetamolem należy niezwłocznie udać się do szpitala, ponieważ przyjęcie nadmiernej dawki tego leku może doprowadzić do ciężkich uszkodzeń wątroby, a nawet śmierci. Przedawkowanie paracetamolu jest niezwykle niebezpieczne i podstępne w diagnozowaniu, ponieważ w pierwszej dobie nie daje objawów świadczących o zatruciu, mimo że nieodwracalny proces uszkodzenia komórek wątroby już trwa. Dlatego najważniejsza jest jak najszybsza reakcja i interwencja lekarska.