Choroba zwyrodnieniowa stawów

Choroba zwyrodnieniowa stawów, zwana również artrozą, to przedwczesne zużycie chrząstki stawowej, a w miarę upływu czasu również pozostałych elementów stawu – kości, ścięgien, więzadeł i błony maziowej.

Choroba obejmuje wszystkie tkanki stawu i prowadzi do rozmiękania, włókienkowatości, owrzodzeń, ubytku chrząstki stawowej, stwardnienia i zagęszczenia tkanki kostnej, tworzenia osteofitów i pseudotorbieli.

Proces ten może być zapoczątkowany przez liczne czynniki. Do artrozy predysponuje: późny wiek, płeć żeńska (zwłaszcza noszenie butów na obcasach zwiększa ryzyko powstania zmian zwyrodnieniowych w stawie kolanowym), czynniki etniczne, czynniki genetyczne, nieprawidłowa biomechanika stawu, nadwaga, aktywność fizyczna, wykonywany zawód, duża masa kości i poziom hormonów. Schorzenie to dotyka już młode osoby, sięgając 4% osób w wieku 18-24 lat, zaś w najstarszej grupie wiekowej (75-79 lat) na chorobę zwyrodnieniową cierpi 85% ludzi. Artroza została uznana za chorobę cywilizacyjną ze względu na zwiększanie się liczby chorych, spowodowane wzrostem częstości urazów stawów, zwłaszcza komunikacyjnych, przeciążeniami stawów u ludzi uprawiających sport, wydłużeniem życia populacji oraz stosowaniem leków zaburzających ukrwienie kostnych elementów stawów.

Chorobę zwyrodnieniową stawów pod względem etiologicznym dzieli się na pierwotną, w której czynnik ją wywołujący jest nieznany i wtórną, powstałą w wyniku urazu, wrodzonych wad budowy, chorób metabolicznych, przebytych chorób zapalnych stawów, zaburzeń hormonalnych, odkładania się soli wapniowo-fosforanowych na powierzchni stawów lub uszkodzenia nerwów obwodowych.
Jak już wspomniano, istotą choroby zwyrodnieniowej jest niszczenie chrząstki szklistej stawu. Ponieważ chrząstka ma małą zdolność regeneracji, to na jej miejscu powstaje włóknista blizna. Otaczająca ją błona maziowa rozrasta się, a na granicy kostnych i chrzęstnych części stawu tworzą się osteofity, czyli wyrośla kostne.

Jak przebiega artroza?

Przebieg artrozy jest powolny i składa się z kolejnych etapów:

• ból – najpierw jedynie przy wysiłku, a potem również w spoczynku,
• ograniczenie ruchów w stawie,
• obrzęk stawu, trzeszczenia w stawie, wysięk, stan zapalny,
• czasami zniekształcenie stawu widoczne gołym okiem.

Te objawy oraz zdjęcie radiologiczne wykonane w dwóch płaszczyznach wystarczają do ustalenia rozpoznania artrozy. Na zdjęciu radiologicznym jest widoczne zwężenie szpary stawowej, pogrubienie i zagęszczenie warstwy podchrzęstnej, a nawet jej złamania, w bardziej zaawansowanych przypadkach wyrośla kostne na brzegach powierzchni stawu i ubytki tkanki kostnej. Czasami konieczne jest wykonanie tomografii komputerowej, rezonansu magnetycznego, artroskopii lub scyntygrafii izotopowej.

Leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów

Z powodu nieznanych czynników w pierwotnej artrozie leczenie polega jedynie na zwalczaniu objawów choroby, przede wszystkim zmniejszania bólu. W schorzeniu wtórnym bardzo duże znaczenie odgrywa postępowanie profilaktyczne, które może zminimalizować ryzyko wystąpienia zmian zwyrodnieniowych lub zmniejszyć tempo ich rozwoju.
W przypadku wrodzonych zaburzeń budowy lub funkcji stawu u dzieci lub uszkodzeń pourazowych wskazane jest leczenie operacyjne. Podstawowe zalecenia dla chorych to zwalczanie nadwagi, leczenie zaburzeń metabolicznych, rozsądne stosowanie leków sterydowych. Podstawę leczenia objawowego stanowią leki przeciwbólowe, hamujące odczyn zapalny oraz zmniejszające napięcie mięśni.
Leki przeciwbólowe z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych wykazują również działanie przyczynowe, ponieważ hamując ból wynikający z uszkodzeń chrząstki, obniżają napięcie mięśni, które potęgowało ten ból. Zmniejszają również obrzęk stawu, wysięk, przepuszczalność naczyń i gromadzenie się białych krwinek w obrębie stawu, które powodują „rozmiękanie” chrząstki i nasilenie stanu zapalnego.

W celu wybrania optymalnego dla danego pacjenta środka przeciwbólowego wskazane jest stosowanie jednego leku przez okres 2-3 tygodni z następową kilkudniową przerwą. Należy pamiętać jednak o działaniu niepożądanym tych leków, jakim jest krwawienie z przewodu pokarmowego, i w razie jego wystąpienia należy przerwać ich przyjmowanie.

Bardzo cenną pomocą u osób ze skłonnościami do odruchowego napinania mięśni, zwłaszcza w fazie ostrego bólu stawów jest stosowanie leków zmniejszających napięcie mięśni. Ich wadą jest z kolei ograniczenie zdolności chorego do kierowania pojazdami mechanicznymi.
Nie ma niestety leków, których stosowanie mogłoby szybko i skutecznie regenerować chrząstkę stawową, jednak niektóre preparaty farmakologiczne wywołują korzystny wpływ na spowolnienie procesu destrukcji chrząstki. Zaliczamy do nich siarczan glukozaminy, chondroitynę, diacereinę, wyciąg fitosteroli i kwasów tłuszczowych z owoców awokado i nasion soi, wyciąg z kłącza imbiru. Szczególnie pozytywną rolę odgrywają dwa pierwsze z wymienionych środków, które są również dostępne w postaci skojarzonego preparatu.
Na podstawie danych epidemiologicznych mówiących o zwiększonej częstości choroby zwyrodnieniowej stawów u kobiet w wieku postmenopauzalnym próbowano ustalić związek między niedoborem estrogenów a artrozą. Udało się dowieść jedynie, że stosowanie zastępczej terapii estrogenami może mieć korzystny wpływ na części kostne stawów poprzez zwiększenie mineralnej gęstości kości lub przyrost jej masy.

Niefarmakologiczne metody leczenia artrozy

Właściwie dobrany ruch został uznany za jeden z najistotniejszych czynników zmniejszających ryzyko choroby zwyrodnieniowej stawów. Z tego powodu rehabilitacja (zarówno w warunkach szpitalnych, jak i domowych) odgrywa obecnie bardzo ważną rolę w leczeniu. Powinna być jednak indywidualnie dobrana, gdyż niektóre zabiegi mogą wywołać skutek przeciwny do zamierzonego, na przykład poprzez zbytnie rozgrzanie stawu, które prowadzi do przekrwienia błony maziowej stawu i bólu. Prawidłowo prowadzona rehabilitacja powoduje zmniejszenie bólu, poprawę sprawności fizycznej i jakości życia zależnej od stanu zdrowia.

Modna obecnie akupunktura nie jest metodą zalecaną przez lekarzy, istnieją jednak doniesienia o jej skuteczności wyłącznie w leczeniu przeciwbólowym (bez wpływu na sprawność fizyczną).

Choroba zwyrodnieniowa stawu biodrowego

Zmiany zwyrodnieniowe stawu biodrowego, zwane powszechnie koksartrozą, mogą być pierwotne lub wtórne. Te drugie spowodowane są:

• wadami wrodzonymi stawu, najczęściej dysplazją stawu biodrowego, nierozpoznaną lub źle leczoną w dzieciństwie;
• zaburzeniami w rozwoju stawu jak choroba Perthesa, biodro szpotawe, złuszczenie głowy kości udowej;
• urazami – złamaniami panewki stawu, szyjki kości udowej, zwichnięciem stawu ze złamaniem panewki, stłuczeniami;
• procesami zapalnymi, zarówno przebytymi (posocznica gronkowcowa u noworodków, gruźlica), jak i aktualnymi (reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa),
• chorobami innych narządów – na przykład hemofilią, chorobami neurologicznymi, chorobą Pageta, dysplazją wielonasadową,
• nadwagą.

Ból w stawie biodrowym pojawia się początkowo po wysiłku, stopniowo przechodząc w ból spoczynkowy i nocny. Pierwszym objawem może być izolowany ból kolana, który wynika z podrażnienia nerwu zasłonowego. Ograniczenia ruchu w stawie przejawiają się w pierwszej kolejności w postaci utrudnionego skręcania do wewnątrz, zaś w wyniku narastającego przykurczu stawu w zgięciu, przywiedzeniu i rotacji na zewnątrz dochodzi do utykania, a nawet skrócenia nogi po stronie chorej.

Choroba zwyrodnieniowa stawu kolanowego (gonartroza)

Zmiany zwyrodnieniowe stawu kolanowego, podobnie jak i biodra, mogą być wtórne, czyli wywołane:

• szpotawością lub koślawością kolan,
• nadwagą,
• urazami (uszkodzenia łąkotek, więzadeł, złamania kości piszczelowej),
• stanami zapalnymi, chorobami reumatoidalnymi,
• innymi chorobami – hemofilia, choroba Pageta, dysplazja wielonasadowa, choroby neurologiczne.

Typowymi objawami gonartrozy są bóle, głównie po schodzeniu ze schodów, a w miarę postępu choroby również w spoczynku
i w nocy, ograniczenie zginania i prostowania w stawie kolanowym, zmniejszanie się masy mięśni uda po stronie chorej, okresowo obrzęk i wysięk w stawie, obecność torbieli w dole podkolanowym (tzw. torbiel Bakera), a także uczucie osłabienia i niestabilności stawu.
W leczeniu oprócz typowych metod terapii choroby zwyrodnieniowej stawów, istotne znaczenie ma używanie laski lub kuli pachowej po stronie przeciwnej do chorej w celu odciążenia stawu, ćwiczenia mięśni ud, a w zaawansowanych przypadkach noszenie ortezy, czyli stabilizatora stawu kolanowego, umożliwiającego też jego zginanie. Dopuszczalne jest też okresowe stosowanie leków steroidowych w postaci wstrzyknięć dostawowych.

Choroba zwyrodnieniowa kręgosłupa (spondylo-artroza)

Zmiany zwyrodnieniowe w kręgosłupie mogą dotyczyć różnych elementów, a przez to powodować różne objawy. Uszkodzone mogą być:

• stawy pomiędzy wyrostkami stawowymi kręgów, co wywołuje tępe bóle głównie w pozycji stojącej i u chorych z pogłębioną lordozą (czyli naturalnym wygięciem kręgosłupa do przodu w odcinku szyjnym i lędźwiowym) lub spłyconą kyfozą (naturalnym wygięciem do tyłu w odcinku piersiowym i krzyżowym);
• stawy na tylno-bocznych powierzchniach, trzonach kręgów szyjnych (zwane stawami Luschki) – charakterystyczne są tutaj bóle karku podczas ruchów obrotowych głową (tzw. „objaw wstecznego biegu”);
• trzony kręgów i łuki kręgowe, co powoduje dolegliwości przy staniu i chodzeniu;
• stawy pomiędzy żebrami a wyrostkami poprzecznymi kręgów – w tym schorzeniu typowe są przewlekłe tępe bóle pleców;
• trzony kręgowe, tworzące duże zmiany wytwórcze w postaci „dziobów papuzich” lub „ściekającej stearyny”, co powoduje istotne zmniejszenie elastyczności kręgosłupa, rzadziej przewlekłe umiarkowane bóle;
• wyrostki kolczyste;
• więzadła, które ulegają wapnieniu i kostnieniu.

Inne dolegliwości w chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa to bóle promieniujące wzdłuż kończyny (zespół szyja-bark, rwa kulszowa) lub opasujące, bóle w klatce piersiowej, bóle i zawroty głowy oraz szum w uszach w przypadku zmian w kręgach szyjnych, zaniki i niedowłady mięśniowe. W leczeniu spondyloartrozy ważną pozycję zajmują ćwiczenia mięśni prostowników grzbietu i mięśni brzucha oraz fizykoterapia, w tym pole magnetyczne, laser lub ultradźwięki, rzadziej jontoforeza, kąpiele lub zabiegi rozgrzewające, krioterapia. W izolowanych przypadkach ostrych bólów krótkotrwale stosuje się kołnierze i gorsety ortopedyczne (dłużej noszone powodują zaniki mięśni).

Zmiany zwyrodnieniowe innych stawów

Zmiany zwyrodnieniowe stawu łokciowego najczęściej są następstwem złamania wyrostka łokciowego, dalszej nasady kości ramiennej, głowy kości promieniowej lub chorób reumatoidalnych. Powodują bóle wysiłkowe, osłabienie siły ręki i narastające ograniczenie ruchomości łokcia.
W wyniku złamania dalszej nasady kości piszczelowej, złamania kostek, urazów i przeciążeń stawu skokowego, a także chorób reumatoidalnych, hemofilii i chorób neurologicznych może dojść do zmian zwyrodnieniowych tego stawu. Pojawia się ból i ograniczenie ruchomości stawu skokowego, co powoduje utykanie, a nawet uniemożliwia obciążanie kończyny.
Zmiany zwyrodnieniowe stawu ramienno-łopatkowego (omartroza) najczęściej są wywołane złamaniem bliższej nasady kości ramiennej, nawykowymi zwichnięciami barku, przeciążeniami lub chorobami reumatoidalnymi. Typowe objawy omartrozy to bóle podczas skręcania i odwodzenia kończyny w stawie, bóle spoczynkowe i nocne, ograniczenie ruchomości stawu i zaniki mięśni, szczególnie mięśnia naramiennego. Istotnym elementem leczenia jest farmakoterapia łącznie z podawaniem dostawowym leków steroidowych, ćwiczenia bez użycia siły, ewentualnie ortezy utrzymujące ramię w odwiedzeniu. Zmiany zwyrodnieniowe stawów rąk i stóp najczęściej są następstwem złamań, skręceń i stłuczeń oraz chorób reumatoidalnych.