Ostre zapalenie trzustki choroba objawiająca się silnym bólem w obszarze jamy brzusznej. Najczęściej występuje u osób otyłych, z kamicą pęcherzyka żółciowego, a także nadużywających alkoholu.

Trzustka jest narządem odgrywającym podstawową rolę w procesach trawienia pokarmów, które zachodzą w układzie pokarmowym. Jest to możliwe, ponieważ w komórkach pęcherzykowych trzuski wytwarzany jest sok trzustkowy. Z komórek, gdzie jest on produkowany, przedostaje się do kanalików wewnątrzrzustkowych, a następnie do światła przewodu pokarmowego, a dokładnie do części jelita zwanej dwunastnicą. W skład soku trzustkowego wchodzi wiele enzymów biorących udział w trawieniu podstawowych składników pokarmowych takich jak tłuszcze (lipaza fosfolipazy, esterazy), białka (trypsyna, chymotrypsyna, elastaza, karboksypeptydazy, nukleazy) i węglowodany (amylaza trzustkowa). Aby nie doszło do procesów trawienia wewnątrz samej trzustki przez produkowany przez nią sok, enzymy rozkładające białka produkowane i magazynowane są w postaci nieaktywnej. Komórki pęcherzykowe syntetyzują także substancję unieczynniającą aktywną postać enzymu, gdyby taka pojawiła się w we wnętrzu komórki. W warunkach fizjologicznych nieaktywne enzymy trzustkowe są aktywowane w dwunastnicy.

Wielopoziomowa regulacja

Wytwarzanie soku trzustkowego zapoczątkowane zostaje jeszcze przed spożyciem pokarmu - stymulującą rolę pełnią bodźce wzrokowe i węchowe. Pobudzający wpływ mają również ruchy żucia i połykania, rozciągnięcie przez pokarm ścian żołądka, a także produkty wstępnego trawienia, do jakich dochodzi w żołądku. Pod wpływem tych czynników pobudzany jest system nerwowy, co przyczynia się do wytwarzania substancji, które już bezpośrednio działają na trzustkę, mobilizując ją do produkcji soku trzustkowego. Stymulująca rolę w tych procesach odgrywa również przechodzenie kwaśnej treści z żołądka do jelita. Wydzielanie przez trzustkę enzymów podlega wielopoziomowej regulacji i są to procesy bardzo złożone, w których uczestniczy wiele substancji produkowanych w układzie pokarmowym i nerwowym.
Gdy zawodzą mechanizmy obronne przed samostrawieniem
Wówczas dochodzi do uszkodzenia trzustki - rozwija się proces zapalny, czyli ostre zapalenie trzustki (OZT). Jest to choroba charakteryzująca się bólem w jamie brzusznej i co najmniej trzykrotnym wzrostem aktywności amylazy trzustkowej we krwi i moczu chorego. Częstotliwość występowania ostrego zapalenia trzustki szacuje się na 20-30 przypadków na 100 tysięcy osób. Badania wykazują tendencję wzrostową częstości zachorowań.

Skąd się bierze choroba?

U dzieci do OZT najczęściej prowadzą choroby infekcyjne, urazy, stosowanie leków, a także wady anatomiczne, choroby układowe i metaboliczne. Główną przyczyną zmian u dorosłych jest nadużywanie alkoholu i kamica pęcherzyka żółciowego. Wśród czynników infekcyjnych odpowiadających za stan zapalny znajdują się bakterie wirusy i pierwotniaki, ale także glista ludzka. Wirusy wywołujące schorzenie, to miedzy innymi te, które powodują choroby zakaźne wieku dziecięcego jak świnka, ospa wietrzna, odra czy różyczka, ale również wirusy grypy, zapalenia wątroby, HIV. Urazy powodujące zapalenie trzustki mogą być związane z oparzeniami, napromienianiem stosowanym przy radioterapii. Częściej jednak są to urazy brzucha, do których dochodzi na skutek wypadków rowerowych (kierownicą), komunikacyjnych (na przykład motocyklowych). Czasem przyczyną bywa zabieg operacyjny. Czynniki anatomiczne predysponujące do powstawania stanu zapalnego w obrębie trzustki to wady budowy tkanki gruczołowej narządu i jego przewodów, a także zaburzenia dróg żółciowych. Wywołać OZT mogą również bulimia, anoreksja, cukrzyca, hipercholesterolemia, niedożywienie, mukowiscydoza, zapalenia jelit, niewydolność nerek, toczeń rumieniowaty układowy, choroby nowotworowe i wiele innych przyczyn. W około 10-20% przypadków nie udaje się określić przyczyny ostrego zapalenia trzustki.

Substancje, których działanie wiąże się z zapaleniem trzustki

  • Alkohol
  • Amfetamina
  • Antybiotyki i chemioterapeutyki - erytromycyna, nitrofurantoina, penicylina, trimetoprim/sutfametoksazol
  • Glikokortykosteroidy
  • Jady - np. pająka, skorpiona.
  • Leki obniżające cholesterol - cholestyramina
  • Leki immunosupresyjne - cisplatyna, azatiopryna, arabinozyd, cytozyny, winkrystyna, metotreksat
  • Leki moczopędne - furosemid, tiazydy
  • Niesterydowe leki przeciwzapalne
  • Opiaty
  • Leki hamujące wydzielanie kwasu żołądkowego - cymetydyna, ranitydyna.
  • Leki stosowane w leczeniu nadciśnienia i zaburzeń rytmu serca - enalapril, prokainamid

Groźne enzymy

Bez względu na to czy choroba została zapoczątkowana kamicą pęcherzyka żółciowego, urazem, nadużywaniem alkoholu czy infekcją, mechanizm powstawania zmian jest taki sam. Dochodzi do wewnątrzkomórkowej aktywacji enzymów trawiennych, czego efektem jest uszkodzenie komórek. Aktywne enzymy przedostają się do otaczających tkanek i naczyń krwionośnych. Skutkiem tego jest gromadzenie się w obszarze narządu komórek biorących udział w procesach zapalnych i płytek krwi. Zostaje uwolnionych wiele substancji uszkadzających trzustkę, poprzez obrzęk, niedokrwienie, martwicę. Ostatecznie doprowadza to do utraty ilości czynnej tkanki. W ciągu pierwszych godzin reakcja ma charakter miejscowy, może ona zatrzymać się na tym etapie i wówczas występuje postać obrzękowa. Jeśli jednak zawiodą mechanizmy ograniczające szerzenie się procesu (postać martwicza ostrego zapalenia trzustki), co ma miejsce w około 20% przypadków, dochodzi do uszkodzenia innych narządów. Burzliwie przebiegający proces może doprowadzić do powikłań wielonarządowych i obarczony jest śmiertelnością rzędu 5-25%.

Przykre dolegliwości

Chory odczuwa ból, zwykle ostry, o nagłym początku, określany niekiedy jako dźgnięcie nożem. Umiejscowiony jest on w górnej części brzucha, na środku lub po stronie lewej. Często jest to tzw. ból opasujący, mogący promieniować do pleców czy klatki piersiowej. Występuje utrata łaknienia, nudności i wymioty. Może pojawić się gorączka, przyspieszenie tętna i obniżenie ciśnienia tętniczego krwi. W części przypadków widoczne jest zażółcenie skóry. Lekarz podczas badania może dostrzec oznaki wzdęcia brzucha, osłabionej perystaltyki. Zdarza się, że dochodzi do znacznego upośledzenia czynności jelit ze zniesieniem ruchów perystaltycznych - tzw. niedrożności porażennej jelit. W niektórych zaawansowanych postaciach dochodzi do wodobrzusza, czyli gromadzenia się w jamie otrzewnej nadmiernej ilości płynu.

Objawy spoza trzustki

  • Duszność, przyspieszenie oddechu, sinica
  • Zmniejszenie lub brak wydalania moczu
  • Przyspieszone tętno, spadek ciśnienia tętniczego krwi
  • Zaburzenia świadomości
  • Zaburzenia krzepnięcia

Co możemy wykryć w badaniach?

Chory z powodu swoich dolegliwości zgłasza się do lekarza. Przeprowadzony wywiad i badanie kliniczne nie wystarczają do postawienia rozpoznania. Muszą być przeprowadzone badania laboratoryjne. Wykonuje się morfologię z rozmazem krwi, w której stwierdza się wówczas podwyższenie liczby komórek biorących udział w reakcjach zapalnych. Są to leukocyty, czyli białe krwinki, szczególnie formy pałeczkowate. We krwi wzrasta także poziom glukozy, natomiast obniża się stężenie wapnia. Może także dojść do innych zaburzeń jonowych. O uszkodzeniu trzustki świadczy podwyższenie aktywności enzymów trzustkowych we krwi. Należą do nich diastaza i znacznie rzadziej badana ze względu na złożona metodę pomiaru, lipaza trzustkowa, a także aminotransferazy i fosfataza alkaliczna. Cennych wskazówek mogą dostarczyć badania radiologiczne i ultrasonograficzne i tomografia komputerowa jamy brzusznej. Pozwalają one ocenić zaawansowanie choroby i powikłania. Wykonane zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej może uwidocznić obecność płynu w jednej lub obu jamach opłucnowych. Oszacowanie stopnia dysfunkcji narządu może być przeprowadzone, gdy wykona się oceny ilości wydalanych z kałem substancji, które w warunkach zdrowia są trawione przez enzymy trzustkowe.

Poważne następstwa

W niektórych przypadkach ostrego zapalenia trzustki występują powikłania. Mogą one dotyczyć wyłącznie narządu i tkanek otaczających, jak martwica jałowa lub zakażona bakteryjnie trzustki, zbiorniki płynu (torbiele, ropnie), nacieki zapalne w obrębie jamy brzusznej, przetoki i krwawienia. Zdarzają się także powikłania ogólnoustrojowe - niewydolność oddechowa, układu krążenia, nerek, uszkodzenie układu nerwowego lub zaburzenia krzepnięcia i gospodarki węglowodanowej.

Ważna dieta

Leczenie choroby musi odbywać się warunkach szpitalnych. Zmierza ono do zniesienia bólu, zapewnienia prawidłowego nawodnienia i zahamowania wydzielania trzustki. Zahamowanie wydzielania trzustkowego ma zasadnicze znaczenie w procesie zdrowienia. W pierwszej fazie leczenia chory pozostaje na czczo, nie podaje mu się nic doustnie. Najczęściej koniecznością okazuje się założenie sondy do żołądka, poprzez którą odsysa się treść. Taki sposób postępowania zapobiega również wymiotom. Obniżenie napływu kwaśnej treści do dwunastnicy osiąga się przez leczenie lekami z tak zwanej grupy antagonistów receptora histaminowego typu 2. W sytuacjach, gdy dochodzi do martwiczych zmian trzustki, występują powikłania bakteryjne, czy następuje niewydolność wielonarządowa nieodzowne jest leczenie antybiotykami. Niektóre postacie choroby wymagają leczenia chirurgicznego. Są to stany, gdy wytwarzają się torbiele, ropnie, ropowica, zakażenie, długo utrzymująca się niedrożność jelita lub jego perforacja. Po okresie, kiedy chory musi pozostawać na czczo, następuje faza leczenia, gdy wprowadza się żywienie doustne. Początkowo ogranicza się spożycie tłuszczów, w niewielkim stopniu także białek. Aby dobowe zapotrzebowanie kaloryczne było zapewnione, w diecie zwiększa się udział węglowodanów. Zalecane jest spożywanie mało obfitych posiłków pięciokrotnie w ciągu doby. Korzystne na tym etapie leczenia jest jedzenie pieczywa jasnego, drobnych kasz, ziemniaków, makaronów, dżemu, oleju, warzyw i owoców. Mięso ryby i nabiał powinny być chude. Posiłki muszą być lekkostrawne, najlepiej gotowane, duszone, pieczone w folii lub pergaminie. Niewskazane są obfite, ciężkostrawne posiłki. Należy wystrzegać się tłustego mleka, serów, jaj oraz tłustego i peklowanego mięsa w tym baraniny, gęsi, kaczek, wieprzowiny, a także razowego i żytniego pieczywa oraz grubych kasz. Nie zaleca się również wędzonych ryb, śmietany, smalcu, czereśni, orzechów, gruszek, śliwek, kapusty, grochu, fasoli, papryki, szczypioru, rzodkiewki, a także. Po 4-6 tygodniach takiej diety można zwiększać spożycie tłuszczu. Ważne jest, aby robić to stopniowo. Gdy pojawiają się dolegliwości ze strony układu pokarmowego trzeba na kilkanaście dni powrócić do stosowanej poprzednio dobrze tolerowanej diety. Czasem konieczne jest stosowanie do obfitszych i bardziej tłustych posiłków leków zawierających enzymy trzustkowe, ponieważ trzustka nie może prawidłowo pełnić swojej funkcji. W takiej sytuacji chory powinien przyjmować także dodatkowo witaminy rozpuszczalne w tłuszczach. Ponieważ trzustka jest narządem odgrywającym kluczową rolę w regulacji gospodarki węglowodanowej, po procesach zapalnych obejmujących ten organ może dojść do nieprawidłowości w tym zakresie. W około15% przypadków martwiczej postaci ostrego zapalenia trzustki występuje cukrzyca wymagająca terapii insuliną. Ostre zapalenie trzustki jest chorobą o średnio-ciężkim lub ciężkim przebiegu klinicznym. Trzeba zdawać sobie sprawę, że nawet jeśli przebiega na początku łagodnie, to może ulec groźnym powikłaniom i może przebiegać z nawrotami. Zdecydowana większość chorujących powraca do zdrowia, jeżeli uda się zniwelować czynnik wywołujący chorobę - alkohol czy kamicę dróg żółciowych.



Wasze komentarze


Informacje / opinie publikowane w komentarzach stanowią subiektywną ocenę użytkownika i nie mogą być traktowane jako porada dotycząca leczenia / stosowania leków . W przypadku wątpliwości prosimy o konsultacje z Farmaceutą Dbam o Zdrowie.

komentarze wspierane przez Disqus