Żywienie w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy

Choroba wrzodowa żołądka i choroba wrzodowa dwunastnicy należą do jednych z najczęstszych chorób górnego odcinka przewodu pokarmowego. Niezwykle ważne przy jej leczeniu jest dbanie o poprawne odżywianie.

Zapadalność na obie te choroby w społeczeństwach rozwiniętych jest różna, przy czym znaczną przewagę ma choroba wrzodowa dwunastnicy. Podstawą zmian chorobowych powodujących dolegliwości i szereg powikłań jest ubytek błony śluzowej dwunastnicy lub żołądka. Zmiany te powstają na skutek działania kwasu solnego i pepsyny czyli podstawowych składników soku żołądkowego.

Do wytworzenia ubytku („autostrawienia”) śluzówki dochodzi najczęściej w jednym miejscu (najczęściej na krzywiźnie mniejszej w  okolicy odźwiernika, w  żołądku i/bądź w opuszce dwunastnicy), w momencie przewagi czynników agresji. Zaliczamy do nich m.in. kwas solny, pepsynę, Helicobacter pylori, niesteroidowe leki przeciwzapalne, stres. Czynniki obrony to m.in. ślina, czynniki wzrostu, pokarm, dwuwęglany wydzielane w żołądku, prostaglandyny. Za podstawę patogenetyczną wrzodu trawiennego uznany został pogląd wskazujący na zaburzenie równowagi pomiędzy czynnikami obrony śluzówkowej, a czynnikami agresji.
W procesie rozwoju uszkodzeń prowadzących do powstania niszy wrzodowej w górnym odcinku przewodu pokarmowego, tj. w  rejonie działania kwasu solnego biorą też udział:

• genetycznie uwarunkowane defekty tkankowe,

• czynniki stresowe rozstrajające regulację psychonerwową, regulację hormonalną, prowadzące do zaburzeń krążeniowych, motorycznych i innych,

• czynniki toksyczne powstające w  wyniku zdekompensowanych chorób metabolicznych, ale również toksyn egzogennych wprowadzonych do żołądka (chemikalia, leki wrzodotwórcze, niektóre używki) oraz urazy mechaniczne takie jak odleżyna od ciała obcego,

• czynniki bakteryjne - Helicobacter pylori,

• tło niedokrwienne - we wrzodach spotykanych u ludzi starszych,

• czynniki wrzodotwórcze zależne od człowieka, np. zbyt długie przerwy między posiłkami, nadużywanie przypraw, potraw lub używek sokopędnych, palenie tytoniu, stresorodny styl życia,

HELICOBACTER PYLORI – GŁÓWNY SPRAWCA?

Jak wynika z badań, 75% wrzodów żołądka i 95% wrzodów dwunastnicy jest spowodowanych przez bakterie Helicobacter pylori. Drobnoustrój wykazuje szczególne powinowactwo do nabłonka żołądkowego, lokalizując się pod ochronną warstwą śluzu. Wytwarza ureazę, która rozkłada mocznik do amoniku i CO2, a amoniak znajdujący się w bezpośrednim kontakcie z komórką neutralizuje kwaśny sok żołądkowy - dzięki czemu bakteria może przebywać w kwaśnym pH żołądka. Wytwarzany w tym procesie amoniak wywołuje również czynnościowe i morfologiczne zmiany w nabłonku. Dochodzi do uszkodzenia komórek produkujących śluz, jak i komórek okładzinowych. Naruszenie w ten sposób integralności nabłonka wywołuje reakcję z objawami zapalenia. Helicobacter pylori jest wrażliwy na kwasy żółciowe.
Do czynników sprzyjających Helicobacter pylori należą:

• urodzenie w kraju o niskim dochodzie na głowę mieszkańca,

• niski poziom socjoekonomiczny,

• brak odpowiednich warunków sanitarnych,

• picie nieprzegotowanej wody,

• spożywanie niemytych pokarmów,

• kontakt z treścią żołądkową osób zakażonych.

DIAGNOSTYKA

Podstawowymi badaniami w diagnozowaniu choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy są:

• Badanie radiologiczne (kontrast)

• Badanie gastroskopowe (wycinek do badania histopatologicznego)

GRUPY RYZYKA

Osoby kierowane na szczegółowe badania diagnostyczne (endoskopowe):

• Osoby powyżej 45 roku życia,

• Każdy chory poniżej 45 roku życia z dodatnim nieinwazyjnym testem w kierunku H. pylori (test oddechowy, badanie serologiczne),

• Osoby z wywiadem rodzinnym obciążonym rakiem żołądka i/lub chorobą wrzodową żołądka,

• Osoby z wrzodem żołądka w wywiadzie,

• Palpacyjnie stwierdzany opór w nadbrzuszu,

• Osoby z nasilonymi objawami dyspeptycznymi,

• Osoby ze znaczną utratą wagi bez uzasadnionej przyczyny,

• Osoby, u których występują uporczywe wymioty,

• Osoby z niedokrwistością,

• Osoby zgłaszające krwawienia z przewodu pokarmowego (smoliste stolce, krwiste fusiaste wymioty),

• Leczenie NLPZ (niesteroidowe leki przeciwzapalne),

• Silny ból w nadbrzuszu wymagający interwencji lekarza,

• Przebyty zabieg operacyjny żołądka.

Do powstawania choroby wrzodowej usposabiają także:

• Długotrwałe napięcia nerwowe,

• Palenie papierosów,

• Nadużywanie alkoholu,

• Błędy dietetyczne,

• Nieregularne posiłki.

OBJAWY

Już na podstawie wywiadu można w przybliżeniu określić, czy mamy do czynienia z wrzodem dwunastnicy czy żołądka. Głównymi dolegliwościami są bóle, najczęściej tępe, niekiedy gniotące, piekące. Nierzadko połączone z szeregiem dolegliwości dyspeptycznych jak zgaga, odbijania, nieregularne wypróżnienia czy nudności.Cierpiący z powodu wrzodu dwunastnicy zgłasza bóle w kilka godzin po posiłku (2-3h). Są to tzw. „bóle głodowe”, niejednokrotnie nocne, częstokroć ustępujące lub znacznie zmniejszające się po spożyciu niewielkiej ilości łatwo strawnego pokarmu – chorzy lepiej czują się najedzeni. Ta potrzeba częstego przyjmowania pokarmu, często powoduje bagatelizowanie objawów i nie zasięganie porady u lekarza. Jest też przyczyną nadwagi czy otyłości u pacjentów.Odwrotnie ma się sprawa w przypadku wrzodów żołądka, kiedy to chorzy odczuwają dolegliwości zazwyczaj już w chwilę po spożyciu posiłku (około 30 minut) i odruchowo unikają jedzenia – chorzy lepiej czują się głodni. W związku z tym są to przeważnie ludzie szczupli lub wręcz wychudzeni.

ŻYWIENIE JAKO ELEMENT LECZENIA

Zalecana jest dieta łatwo strawna z ograniczeniem substancji pobudzających wydzielanie soku żołądkowego. Celem diety łatwo strawnej z ograniczeniem substancji pobudzających wydzielanie soku żołądkowego oprócz dostarczenia odpowiedniej ilości wszystkich niezbędnych składników odżywczych i  energii jest:

• rozcieńczenie lub neutralizowanie soku żołądkowego oraz redukowanie wydzielania kwasu przez żołądek,

• nie drażnienie mechaniczne, chemiczne i termiczne błony śluzowej żołądka.

Pacjenci powinni dopasowywać sobie wg upodobań skład diety z zastrzeżeniem pewnego ograniczenia pokarmów zbyt ciężkostrawnych czy pikantnych (sokopędnych) oraz zbyt obfitych. Nie zaleca się też spożywania posiłków w pośpiechu. Poleca się natomiast spożywanie posiłków w  mniejszej objętości, o umiarkowanej temperaturze i w krótszych odstępach czasu.

Szczególną uwagę należy zwrócić na:

• Pożywienie bogate w białko powoduje większe wydzielanie kwasu, ma jednak ono równocześnie duże właściwości neutralizowania go. Poleca się, więc: mleko, delikatne twarogi, jaja, mięso, drób i  ryby. Ogólna ilość białka powinna być zwiększona i zaleca się spożycie w granicach 1,2 – 1,5 g/kg mc. Białko powinno być pełnowartościowe,

• Tłuszcze wykazują zdolność hamowania wydzielania kwasu oraz opóźniają opróżnianie żołądka i zwalniają motorykę, co jest w  przypadku tej diety zjawiskiem korzystnym. Zaleca się tłuszcze łatwo strawne, jak: tłuszcz mleka, śmietanka, masło oraz tłuszcze roślinne, w takiej ilości aby okrywały 30% dziennego zapotrzebowania energetycznego,

• Ograniczeniu w diecie ulega błonnik, ze względu na drażniące działanie na błonę śluzową żołądka. Istnieją, zatem przeciwwskazania do stosowania razowego pieczywa, grubych kasz, surowych warzyw i owoców,

• Jako że dieta ta jest dietą łatwo strawną nie zawiera także produktów wzdymających oraz trudno strawnych. Pomijane są również: alkohol, mocna kawa i herbata oraz zupy i sosy na wywarach mięsnych, a także ostre przyprawy ze względu na wzmaganie wydzielania soku żołądkowego.

• Dostarczenie odpowiedniej ilości witaminy C sprawia wiele trudności, gdyż w diecie tej ogranicza się spożycie surowych warzyw i  owoców. W stanach ostrych, przy daleko posuniętych ograniczeniach dieta ta prawie nie zawiera witaminy C.

W planowaniu jadłospisu równie ważną sprawą co dostarczenie potrzebnych ilości poszczególnych składników jest konieczność zmniejszenia objętości posiłków, a  zwiększenie ich liczby. Przez podawanie małych i częstych posiłków sok żołądkowy jest w sposób ciągły mieszany z dostarczanym pożywieniem, co zmniejsza czynność wydzielniczą żołądka i  sprzyja gojeniu się wrzodu. Istotną rolę odgrywa również temperatura pokarmów – powinna być neutralna, aby zapobiegać przekrwieniu błony śluzowej żołądka.

UWAGI TECHNOLOGICZNE

Najszersze zastosowanie ma gotowanie na parze lub w wodzie oraz duszenie bez wstępnego obsmażania, rzadziej stosuje się pieczenie i to tylko w folii. Duże znaczenie w tej diecie mają tzw. budynie z  mięsa lub ryby, z drobną kaszą lub ryżem. Do zagęszczania potraw nie stosuje się zasmażek.

Zaleca się:

• produkty świeże, dojrzałe, możliwie jak najwyższych gatunków,

• łagodne przyprawy,

• produkty gotowane, gotowane na parze, duszone bez wstępnego obsmażania, pieczone w folii lub pergaminie,

• produkty chude,

• używanie tłuszczów roślinnych, masło, oleje,

• sosy naturalne, bez zasmażek, zagęszczane mąką i śmietaną lub mąką i mlekiem,

• zupy na wywarach warzywnych

• owoce i warzywa spożywane gotowane i rozdrabniane,

• rozcieńczane soki.

W chorobie wrzodowej osłaniające działanie ma między innymi siemię lniane, a według medycyny ludowej również sok z kiszonej kapusty i woda z gotowanych ziemniaków.

Dieta w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy nie jest bezpośrednim czynnikiem terapeutycznym, ale wspomaga leczenie farmakologiczne i łagodzi objawy kliniczne tej choroby. Starajmy się więc unikać czynników ryzyka, na które sami mamy wpływ, zgodnie z zasadą „lepiej zapobiegać niż leczyć”.

Bibliografia:
Łaszkiewicz W., „Zalecana diagnostyka i leczenie choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy”, Świat Medycyny i Farmacji, nr. 5, (25), maj, 2001