Niedobór wzrostu

Proces wzrastania zależy od bardzo wielu czynników zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych i jest skomplikowanym procesem, którego rytm jest zmienny zależnie od okresów rozwoju dziecka. Niedobór wzrostu może być związany z rodzinnym niedoborem wzrostu, hipotrofią wewnątrzmaciczną, opóźnionym wzrostem i rozwojem czy dysplazjami kostno – chrzęstnymi, niedoczynnością przysadki, zespołem niewrażliwości na hormon wzrostu.

Epidemiologia:
Najczęstszym powodem niedoboru wzrostu jest rodzinny niedobór wzrostu i konstytucjonalnie opóźniony przebieg wzrostu i rozwoju. Konstytucjonalny opóźniony wzrost i rozwój częściej dotyczy chłopców.

Przyczyny:
Proces wzrastania zależy od czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Nieprawidłowości w obrębie któregoś z tych czynników mogą prowadzić do niedoboru wzrostu.
Czynniki wewnętrzne to:

  • czynniki genetyczne
  • układ hormonalny (nieprawidłowości w obrębie wytwarzania bądź wydzielania insulinopodobnego czynnika wzrostu IGF-I i IGF-II, insuliny, hormonów tarczycy, hormonu wzrostu, steroidów płciowych, kortyzolu).
  • równowaga w gospodarce wapniowo-fosforanowej, kwasowo-zasadowej i wodno-elektrolitowej.

    Czynniki zewnętrzne to:
  • właściwe odżywianie (niedożywienie prowadzi do niedoborów wzrostu),
  • praca i zajęcia sportowe (zbyt intensywny wysiłek niekorzystnie wpływa na wzrastanie),
  • odpowiednie warunki psychoemocjonalne (przewlekły stres powoduje gorsze wzrastanie dzieci).

    Somatotropinowa niedoczynność przysadki powodująca niedobór wzrostu jest związana z nieprawidłowym działaniem przedniego płata przysadki w zakresie wytwarzania hormonu wzrostu. Zespoły niewrażliwości na hormon wzrostu mogą być wywołane zaburzeniami genetycznymi, wysokim mianem przeciwciał przeciwko hormonowi wzrostu, przeciwko receptorowi dla hormonu wzrostu, stanem głodu, wyniszczeniem, przewlekłymi chorobami wątroby.

    Objawy:
    Niedobór wzrostu oprócz niskiego wzrostu może łączyć się z wieloma objawami zależnymi od przyczyny niedoboru. Niedobór wzrostu u dziecka definiuje się jako wzrost nie przekraczający 3 centyla dla danego wieku. Siatki centylowe to wykresy wyznaczające normy różnych parametrów, stworzone na podstawie przebadania tysięcy zdrowych dzieci.

    Dają one najlepszą odpowiedź na pytanie czy dziecko ma niedobór wzrostu. Wzrost poniżej 3 centyla oznacza, że dane dziecko ma wzrost niższy niż 97% dzieci w tym wieku. W niektórych zaleceniach jako niedobór wzrostu traktuje się wzrost poniżej 10 centyla, to znaczy niższy niż 90% populacji w tym wieku.

    W przypadku somatotropinowej niewydolności przysadki przy urodzeniu dziecko ma prawidłową masę ciała, brak jest również widocznych dysproporcji w budowie ciała. Występuje opóźniony wzrost kostny i zębowy i obniżona szybkość wzrastania. U noworodków uwagę może zwracać przedłużająca się żółtaczka. O schorzeniu tym należy pomyśleć w przypadku przebytego urazu głowy, neuroinfekcji, objawach wzmożonego ciśnienia śródczaszkowego, naświetlań głowy w przebiegu radioterapii.

    W przypadku rodzinnego niedoboru wzrostu wiek kostny zgodny jest z kalendarzowym, a dziecko osiąga wzrost swoich rodziców. Konstytucjonalnie opóźniony wzrost i rozwój charakteryzuje się opóźnionym wiekiem kostnym i dojrzewaniem płciowym. Z przeprowadzonej rozmowy z rodzicami wynika jednak, że podobna sytuacja miała miejsce w czasie ich wzrastania.

    Rozpoznanie:
    Aby rozpoznać niedobór wzrostu, a zwłaszcza odkryć jego przyczynę należy wykonać szereg różnych badań. Jak w przypadku każdego schorzenia podstawą jest badanie podmiotowe i przedmiotowe dziecka. Niezbędne jest zebranie danych na temat wzrostu rodzeństwa rodziców i dziadków, ocena stopnia dojrzałości wg skali Tannera oraz pomiar wysokości ciała dziecka i jego rodziców. Kolejnym etapem jest wykonanie badań dodatkowych w postaci:
    określenia wieku kostnego, zlecenie morfologii krwi i badania moczu. Poza tym w zależności od sugestii, jakie wynikają z wywiadu i badania, należy rozważyć zlecenie innych badań krwi, zbadać dziecko okulistycznie, neurologicznie, wykonać badania obrazowe czaszki.

    W rozpoznaniu należy uwzględnić możliwość występowania chorób przewlekłych, układowych, wrodzonych chorób metabolicznych, genetycznie uwarunkowanych, zaburzeń hormonalnych itp.

    Nie należy jednak dziwić się, jeżeli wszystkie badania wypadną prawidłowo, bowiem większość dzieci ze wzrostem niższym niż 3 lub 10 centyl to dzieci zdrowe, mające tzw. konstytucjonalny (uwarunkowany genetycznie) niedobór wzrostu. Zawsze należy przeanalizować wzrost rodziców. Jeżeli wzrost obojga rodziców jest poniżej 25 centyla (odniesiony do norm dla 18. roku życia), to bardzo prawdopodobne jest, że dziecko jest zdrowe i ma jedynie tzw. rodzinny niski wzrost.

    Nie u wszystkich dzieci z niedoborem wzrostu udaje się ustalić rozpoznanie, wówczas mówi się o idiopatycznym niedoborze wzrostu.

    W przypadku somatotropinowej niewydolności przysadki wykonuje się testy stymulacyjne na hormon wzrostu, badanie spontanicznego wydzielania hormonu wzrostu, badania wydzielania innych hormonów części gruczołowej przysadki.

    Leczenie:
    Leczenie jest różne w zależności od przyczyny powodującej niedobór wzrostu. Stosuje się hormon wzrostu, steroidy anabolizujące, testosteron, estrogeny.