Czym są tryptany i jaką pełnią funkcję w leczeniu napadów migrenowych?

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu możliwości leczenia migreny były mocno ograniczone. Pacjenci najczęściej sięgali po klasyczne leki przeciwbólowe, które u części osób zmniejszały dolegliwości, ale nie zawsze wystarczały do skutecznego przerwania napadu. To trochę jak próba wyciszenia wyjącego alarmu przez zamknięcie okna – robi się ciszej, ale syrenę słychać dalej. Przełomem okazały się tryptany – preparaty opracowane z myślą o przerywaniu napadu migreny.

1. Tryptany – czym są leki stosowane w migrenie?
2. Jak działają tryptany podczas napadu migreny?
3. Na jakie bóle głowy stosuje się tryptany?
4. Rodzaje tryptanów i dostępne postacie leków
5. Bezpieczeństwo stosowania tryptanów
6. Tryptany a ciąża i karmienie piersią
7. Czy tryptany można łączyć z lekami przeciwbólowymi i innymi preparatami?
8. Tryptany na migrenę – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym są tryptany i jak działają podczas napadu migreny,
• kiedy stosuje się tryptany w leczeniu migreny,
• czy tryptany są bezpieczne i kto nie powinien ich stosować.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, dlaczego tryptany zajmują szczególne miejsce w leczeniu migreny, czym różnią się dostępne preparaty i jak bezpiecznie z nich korzystać.

Tryptany – czym są leki stosowane w migrenie?

Tryptany to grupa leków stosowanych doraźnie w umiarkowanych i ciężkich napadach migreny. Nie służą do zapobiegania napadom – przyjmuje się je wtedy, gdy ból już się rozpoczął lub zaczyna narastać. Od klasycznych leków przeciwbólowych różni je przede wszystkim bardziej ukierunkowane działanie.

Nie są jednak lekami na każdy ból głowy. Tryptany na migrenę mają zastosowanie tylko wtedy, gdy objawy odpowiadają typowemu napadowi migrenowemu, co oznacza, że nie można trakować ich jako zamiennika paracetamolu czy innego leku przeciwbólowego.

Jak działają tryptany podczas napadu migreny?

Żeby zrozumieć mechanizm działania tryptanów, warto najpierw przyjrzeć się temu, co leży u podstaw patofizjologii migreny. W czasie napadu dochodzi do aktywacji układu trójdzielno-naczyniowego i uwalniania neuropeptydów, m.in. CGRP – peptydu związanego z genem kalcytoniny, który uczestniczy w przewodzeniu bólu i rozwoju napadu.

Leki z grupy tryptanów pobudzają przede wszystkim receptory serotoninowe 5-HT1B i 5-HT1D. W efekcie ograniczają aktywność układu trójdzielno-naczyniowego oraz uwalnianie neuropeptydów, a także wpływają na naczynia krwionośne, których skurcz również bierze udział w rozwoju migrenowego bólu głowy. Można porównać to do gaszenia pożaru – klasyczny lek przeciwbólowy pomaga ograniczyć płomienie, natomiast tryptan próbuje odciąć część mechanizmów, które podsycają ogień. Dzięki temu tryptany mogą zmniejszyć zarówno ból, jak i inne objawy napadu.

Najlepsze efekty uzyskuje się, gdy tryptan zostanie przyjęty jak najszybciej po wystąpieniu bólu głowy. Nie stosuje się go jednak profilaktycznie ani przed rozpoczęciem napadu, ponieważ jego zadaniem jest przerwanie już rozwijającej się migreny.

Na jakie bóle głowy stosuje się tryptany?

Choć wielu pacjentów liczy na to, że tryptany zadziałają równie dobrze w przypadku każdego rodzaju bólu głowy, nie są one uniwersalnymi lekami przeciwbólowymi. Stosuje się je przede wszystkim w migrenie oraz – w odpowiednich postaciach i wskazaniach – w leczeniu napadów klasterowego bólu głowy. Ich zastosowanie jest więc znacznie węższe niż klasycznych leków przeciwbólowych.

Migrena z aurą i bez aury

Podstawowym wskazaniem do stosowania tryptanów są napady migreny z aurą i bez aury. Aura obejmuje przemijające objawy neurologiczne, m.in. błyski lub ubytki w polu widzenia, mrowienie czy trudności z doborem słów. Typowa aura rozwija się stopniowo, trwa zwykle od 5 do 60 minut i jest w pełni odwracalna.

Jest to istotne rozróżnienie, ponieważ aura i ból migrenowy są odrębnymi fazami napadu, a skuteczność tryptanów w zapobieganiu lub przerywaniu samej aury jest ograniczona.

Tryptany w leczeniu klasterowego bólu głowy

Drugim zastosowaniem tryptanów jest klasterowy ból głowy – rzadsza, ale wyjątkowo bolesna choroba, w której napad rozwija się bardzo szybko i zwykle obejmuje jedną stronę głowy oraz okolicę oka.

W ostrym leczeniu klasterowego bólu głowy zaleca się przede wszystkim szybko działające tryptany, zwłaszcza sumatryptan podawany podskórnie. W zależności od kraju i rejestracji produktu stosowane mogą być również donosowe postacie tryptanów.

Rodzaje tryptanów i dostępne postacie leków

Do grupy tryptanów należą m.in. sumatryptan, zolmitryptan, eletryptan, almotryptan, ryzatryptan, naratryptan i frowatryptan. Choć wszystkie działają w podobny sposób, różnią się szybkością początku działania, czasem utrzymywania efektu i dostępnymi postaciami.

Tabletki, aerozol do nosa i zastrzyki

Najczęściej stosowaną postacią są tabletki, ale w zależności od użytej substancji dostępne są również:

• tabletki ulegające rozpadowi w jamie ustnej,
• aerozole do nosa,
• wstrzyknięcia podskórne.

Aerozol donosowy może być szczególnie wygodny, jeśli napadowi od początku towarzyszą nudności lub wymioty i połknięcie tabletki staje się problemem.

Poszczególne tryptany różnią się profilem farmakokinetycznym. Sumatryptan, ryzatryptan, zolmitryptan, eletryptan i almotryptan należą do szybciej działających przedstawicieli tej grupy, natomiast naratryptan i frowatryptan charakteryzują się wolniejszym początkiem działania i dłuższym czasem utrzymywania się w organizmie.

Frowatryptan ma szczególnie długi okres półtrwania – około 25 godzin. Może mieć to znaczenie u pacjentów, u których występują nawroty bólu, jednak wolniejszy początek działania sprawia, że nie zawsze będzie najlepszym wyborem w przypadku napadu, który rozwija się gwałtownie.

Bezpieczeństwo stosowania tryptanów

Bardzo często pacjenci zastanawiają się, czy tryptany są bezpieczne. Leki te są stosowane w leczeniu migreny od ponad 30 lat i u odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów mają dobrze poznany profil bezpieczeństwa. Nie oznacza to jednak, że są odpowiednie dla każdego.

Najważniejsze przeciwwskazania do stosowania tryptanów wynikają z ich wpływu na receptory 5-HT1B oraz potencjalnego działania naczynioskurczowego. W zależności od konkretnego tryptanu przeciwwskazania mogą obejmować m.in.:

• chorobę niedokrwienną serca,
• skurcz naczyń wieńcowych,
• niektóre choroby naczyń obwodowych,
• przebyty udar mózgu lub TIA (przemijający atak niedokrwienny),
• niekontrolowane nadciśnienie tętnicze.

Szczegółowe przeciwwskazania należy zawsze sprawdzić w ChPL (Charakterystyka Produktu Leczniczego) konkretnego preparatu.

Istotnym problemem jest również zbyt częste stosowanie leków doraźnych. W przypadku tryptanów regularne stosowanie przez 10 lub więcej dni w miesiącu przez ponad 3 miesiące może spełniać kryterium nadużywania leku. Rozpoznanie MOH (ang. medication-overuse headache, czyli ból głowy z nadużywania leków) wymaga jednak dodatkowo występowania bólu głowy co najmniej 15 dni w miesiącu oraz spełnienia pozostałych kryteriów Międzynarodowej Klasyfikacji Bólów Głowy (ICHD-3). Jeżeli napady pojawiają się często albo wymagają częstego stosowania leczenia doraźnego, warto omówić z lekarzem leczenie profilaktyczne migreny.

Nie należy natomiast samodzielnie łączyć dwóch różnych tryptanów w krótkim odstępie czasu. W przypadku przyjmowania wielu preparatów obowiązuje zasada zachowania co najmniej 24-godzinnego odstępu między różnymi agonistami receptora 5-HT1, ale dokładne zasady zależą od konkretnego leku.

Tryptany a ciąża i karmienie piersią

Tryptany w ciąży mogą być stosowane jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Decyzja o ich zastosowaniu powinna być każdorazowo podejmowana przez lekarza po ocenie korzyści dla matki oraz potencjalnego ryzyka dla rozwijającego się płodu. Jeżeli napad migreny wystąpi w czasie ciąży, nie należy samodzielnie rozpoczynać leczenia tryptanami ani odstawiać wcześniej zaleconych leków bez konsultacji z lekarzem.

Spośród wszystkich preparatów najlepiej przebadany pod względem bezpieczeństwa stosowania w ciąży jest sumatryptan. Dostępne dane nie wskazują na zwiększone ryzyko występowania wad wrodzonych po jego przypadkowym zastosowaniu we wczesnej ciąży, jednak nadal nie oznacza to, że może być przyjmowany bez konsultacji lekarskiej. W praktyce lekarz może rozważyć jego zastosowanie wtedy, gdy napady migreny są bardzo nasilone, a spodziewane korzyści przewyższają możliwe ryzyko.

Podobna ostrożność obowiązuje podczas karmienia piersią. Niewielkie ilości sumatryptanu przenikają do mleka kobiecego, jednak ekspozycja dziecka jest niewielka. W niektórych sytuacjach lekarz może zalecić odciągnięcie pokarmu i rezygnację z jego podawania przez określony czas po przyjęciu leku, choć nie zawsze jest to konieczne. Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej oceny.

Czy tryptany można łączyć z lekami przeciwbólowymi i innymi preparatami?

Wielu pacjentów zastanawia się, czy w razie niewystarczającej skuteczności tryptanu można połączyć go z innym lekiem. W wielu przypadkach jest to możliwe, a takie połączenie jest wręcz rekomendowane w leczeniu ostrego napadu migreny.

Nie należy natomiast łączyć tryptanów z ergotaminą i innymi alkaloidami sporyszu ze względu na ryzyko nadmiernego działania naczynioskurczowego. Nie należy także stosować dwóch różnych tryptanów w odstępie krótszym niż określony w informacji o danym produkcie (często 24 godziny). Ostrożności wymagają również niektóre leki serotoninergiczne, w tym SSRI i SNRI, które stosuje się w leczeniu depresji. Ryzyko zespołu serotoninowego przy takim połączeniu jest jednak uznawane za bardzo małe, a samo współstosowanie tych leków nie jest obecnie traktowane jako powód do automatycznego odstawiania terapii.

Tryptany na migrenę – najczęściej zadawane pytania

Czy tryptany są dostępne na receptę?

Większość tryptanów dostępna jest wyłącznie na receptę. Wyjątkiem są niektóre preparaty zawierające almotryptan 12,5 mg, które w Polsce można kupić bez recepty. Nie oznacza to jednak, że lek powinien być stosowany przy każdym silnym bólu głowy – jest przeznaczony dla pacjentów z wcześniej rozpoznaną migreną. W przypadku pierwszego w życiu silnego bólu głowy, nietypowej zmiany charakteru bólu lub wystąpienia nowych objawów neurologicznych należy skonsultować się z lekarzem, a nie rozpoczynać samodzielne leczenie tryptanem.

Jak szybko zaczynają działać tryptany?

To, jak szybko zadziała tryptan, zależy od substancji i postaci leku. W przypadku części preparatów doustnych pierwsze efekty mogą pojawić się już po około 30–60 minutach, jednak pełniejszą odpowiedź na leczenie zwykle obserwuje się po 2 godzinach. Aerozole donosowe oraz sumatryptan podawany podskórnie mogą działać szybciej.

Czy można zastosować drugi tryptan podczas tego samego napadu migreny?

Nie należy stosować dwóch różnych tryptanów podczas tego samego napadu ani w odstępie krótszym niż 24 godziny. Kolejna dawka tego samego preparatu może być zastosowana tylko zgodnie z informacjami w ulotce lub zaleceniami lekarza. Jeśli pierwsza dawka w ogóle nie przyniosła poprawy, w przypadku wielu tryptanów nie zaleca się jej powtarzania podczas tego samego napadu.

Czy tryptany można przyjmować profilaktycznie przed bólem głowy?

Nie. Tryptany służą do przerywania już rozpoczętego napadu migreny i nie zapobiegają jego wystąpieniu. Jeżeli napady pojawiają się często lub znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie, lekarz może zaproponować leczenie profilaktyczne z wykorzystaniem innych grup leków.

Czy po tryptanach można prowadzić samochód?

Nie ma uniwersalnej zasady, że każdy pacjent po przyjęciu tryptanu nie może prowadzić samochodu. Należy jednak zachować ostrożność, ponieważ u części osób lek może powodować senność, zawroty głowy lub zaburzenia koncentracji. Również sama migrena może pogarszać koncentrację i zdolność do bezpiecznego prowadzenia pojazdu. Z tego względu przed rozpoczęciem jazdy najlepiej upewnić się, że zarówno objawy choroby, jak i ewentualne działania niepożądane całkowicie ustąpiły.