Czym są grzyby funkcjonalne i czy mogą wspierać odporność?

Grzyby od wieków stanowią element diety człowieka, jednak część gatunków oprócz wartości odżywczych zawiera również biologicznie aktywne związki takie jak polisacharydy (w tym beta-glukany), triterpeny czy związki fenolowe. Określeniem „grzyby funkcjonalne” objęto grupę gatunków, które są badane pod kątem potencjalnego wpływu na układ odpornościowy i nerwowy oraz metabolizm. Choć niektórym z nich przypisuje się właściwości adaptogenne, należy podkreślić, że termin „adaptogen” nie jest formalnie zdefiniowany w medycynie opartej na dowodach.

1. Czym są grzyby funkcjonalne?
2. Właściwości grzybów funkcjonalnych
3. Najpopularniejsze grzyby funkcjonalne i ich działanie
4. Czy stosowanie grzybów funkcjonalnych jest bezpieczne?
5. Suplementacja grzybów funkcjonalnych – zasady
6. Kto nie powinien stosować grzybów funkcjonalnych?
7. Grzyby funkcjonalne – najczęściej zadawane pytania

Z tego artykułu dowiesz się:

• czym są grzyby funkcjonalne,
• jakie właściwości przypisuje się najczęściej stosowanym gatunkom,
• kto powinien zachować ostrożność podczas ich suplementacji.

Dzięki temu artykułowi zrozumiesz, jakie korzyści może zapewnić wprowadzenie grzybów funkcjonalnych do diety, jakie są przeciwwskazania do ich suplementacji oraz jakich efektów ubocznych można spodziewać się podczas ich stosowania.

Czym są grzyby funkcjonalne?

Grzyby funkcjonalne to grupa grzybów zawierających biologicznie aktywne związki, które mogą wpływać na funkcjonowanie organizmu i modulować wybrane procesy fizjologiczne. W literaturze popularnonaukowej grzyby te bywają określane jako „adaptogenne”, jednak warto zaznaczyć, że pojęcie adaptogenu nie ma formalnej definicji w medycynie opartej na dowodach. W praktyce oznacza to, że obserwowane efekty, np. wpływ na subiektywne odczuwanie zmęczenia czy stresu, nie zostały jak dotąd jednoznacznie potwierdzone w dużych badaniach klinicznych.

Do grupy grzybów funkcjonalnych zalicza się między innymi:

• reishi – lakownica żółtawa,
• lion’s mane – soplówka jeżowata,
• cordyceps – maczużnik chiński,
• chaga – błyskoporek podkorowy,
• shiitake – twardziak jadalny,
• turkey tail – wrośniak różnobarwny.

Wymienione gatunki mogą różnić się potencjalnym wpływem na organizm. Inne właściwości może mieć sproszkowany owocnik, a inne standaryzowane ekstrakty, w których kontroluje się zawartość wybranych frakcji, np. beta-glukanów. Najczęściej stosuje się je w formie suplementów diety lub skoncentrowanych ekstraktów.

Należy jednak pamiętać, że suplementy diety nie zastępują leczenia ani zbilansowanej diety, a właściwości poszczególnych preparatów mogą się różnić.

Właściwości grzybów funkcjonalnych

Najczęściej opisywaną cechą grzybów funkcjonalnych jest ich potencjalny wpływ na układ odpornościowy. Obecne w nich beta-glukany mogą oddziaływać na komórki odpornościowe i wspierać naturalne mechanizmy obronne organizmu. Grzyby zawierające beta-glukany mogą zwiększać aktywność makrofagów oraz stymulować produkcję limfocytów. Nie jest więc dużym zaskoczeniem, że suplementacja tego rodzaju produktami może być zasadna w okresach zwiększonego ryzyka infekcji. Warto jednak pamiętać, że publikacje naukowe, które wskazują na możliwość immunomodulującego wpływu beta-glukanu na organizm, charakteryzują się niewielką grupą badanych osób. Beta-glukan może wspierać modulację odpowiedzi immunologicznej, jednak nie ma dowodów, że zapobiega infekcjom.

Część grzybów funkcjonalnych wykazuje również właściwości przeciwutleniające. Za efekt antyoksydacyjny i przeciwzapalny w głównej mierze odpowiadają polifenole oraz triterpeny. Związki te mogą pomagać w neutralizowaniu wolnych rodników i ograniczaniu stresu oksydacyjnego. Stres oksydacyjny jest jednym z mechanizmów związanych ze starzeniem się komórek, przewlekłym stanem zapalnym i zaburzeniami metabolicznymi, więc jednoznacznie wpływa na obniżenie jakości życia.

Niektóre gatunki grzybów są badane pod kątem wpływu na koncentrację, pamięć oraz funkcjonowanie układu nerwowego. Szczególne zainteresowanie budzi soplówka jeżowata, która może oddziaływać na produkcję czynnika wzrostu nerwów. Inne gatunki są z kolei kojarzone ze wsparciem adaptacji organizmu do stresu, z poprawą zasypiania oraz ze zwiększeniem koncentracji w ciągu dnia.

Warto podkreślić, że większość danych naukowych dotyczących grzybów funkcjonalnych nadal wymaga dalszego potwierdzenia w dużych badaniach klinicznych z udziałem ludzi.

Najpopularniejsze grzyby funkcjonalne i ich działanie

Do najlepiej poznanych grzybów funkcjonalnych należy reishi, znany również jako lakownica żółtawa (Ganoderma lucidum). Zawiera liczne polisacharydy, w tym beta-glukan. W jego składzie występują również polifenole i triterpeny, dlatego często przypisuje się mu modulujący wpływ na odporność oraz regenerację organizmu. Ze względu na zawartość związków fenolowych i triterpenoidów, którym wykazują właściwości antyoksydacyjne i hamujące produkcję melaniny, grzyby reishi są chętnie wykorzystywane w kosmetologii jako składnik preparatów ograniczających starzenie się skóry i redukujących przebarwienia.

Dużą popularnością cieszy się również soplówka jeżowata (ang. lion’s mane). Badania sugerują, że może wspierać funkcje poznawcze, koncentrację oraz pamięć. Jej potencjalny wpływ na układ nerwowy jest związany z obecnością pochodnych terpenoidów nazywanych hericenonami oraz erinacynami. Substancje zaliczane do tej grupy mają działanie neuroprotekcyjne, a w modelach eksperymentalnych wykazano, że mogą wspierać neurogenezę. Z tego względu preparaty z soplówki są często wybierane przez osoby pracujące umysłowo. Ekstrakty z soplówki wykazują potencjał w ograniczeniu odczuwanego stresu podczas pracy, która wymaga ciągłego skupienia.

Kolejnym znanym gatunkiem jest cordyceps, inaczej maczużnik chiński, tradycyjnie stosowany jako środek wspierający energię i wydolność organizmu. Ciekawostką jest to, że gatunek ten w Chinach jest najczęściej stosowany jak składnik mieszanek na potencję u mężczyzn, co ma związek z potencjalnym wpływem wyciągu na enzym – syntazę tlenku azotu. Obecnie bywa chętnie wykorzystywany przez osoby aktywne fizycznie oraz sportowców, choć skuteczność jego działania nadal jest przedmiotem badań.

Wśród innych grzybów funkcjonalnych wymienia się także chagę oraz shiitake. Chaga zawiera liczne przeciwutleniacze. Z kolei grzyby shiitake są źródłem związków mogących wspierać odporność i metabolizm lipidów. Zaliczamy do nich między innymi lentinan, należący do grupy beta-glukanów, i lowastatynę, której niska zawartość w grzybie może wywierać niewielki wpływ na poziom lipidów. Ponadto shiitake są również źródłem ergosterolu, wapnia, magnezu, żelaza oraz witamin z grupy B.

Warto wspomnieć również o wrośniaku (ang. turkey tail). W składzie jego ekstraktów znajdziemy beta-glukany, triterpeny oraz prostsze związki fenolowe. Sugeruje się, że wrośniak ma potencjał modulujący odporność oraz właściwości prebiotyczne, a jego polisacharydy były badane jako immunoadiuwanty w kontekście terapii wspomagających leczenie onkologiczne.

Czy stosowanie grzybów funkcjonalnych jest bezpieczne?

W większości przypadków grzyby funkcjonalne są uznawane za dobrze tolerowane, szczególnie jeśli stosuje się je zgodnie z zaleceniami producenta. Bezpieczeństwo zależy jednak od jakości preparatu, dawki oraz indywidualnej reakcji organizmu.

Istotne znaczenie ma również źródło pochodzenia suplementu. Grzyby mają zdolność kumulowania metali ciężkich oraz innych zanieczyszczeń z podłoża, dlatego warto wybierać preparaty od sprawdzonych producentów. Wyższej klasy suplementy powinny być standaryzowane na zawartość substancji aktywnych takich jak beta-glukany.

Niektóre osoby mogą doświadczać działań niepożądanych podczas suplementacji. Najczęściej zgłaszano objawy ze strony przewodu pokarmowego. Zdarzają się także reakcje alergiczne lub nasilenie objawów u szczególnie wrażliwych osób.

Niektóre z grzybów (np. chaga), mogą zawierać znaczne ilości szczawianów, co może mieć znaczenie w przypadku pacjentów cierpiących na choroby nerek. Istnieje również ryzyko interakcji z lekami przeciwzakrzepowymi i immunosupresyjnymi. W przypadku chorób przewlekłych lub stosowania leków warto skonsultować suplementację z lekarzem lub farmaceutą.

Suplementacja grzybów funkcjonalnych – zasady

Podczas stosowania preparatów zawierających grzyby funkcjonalne warto zwrócić uwagę na kilka podstawowych kwestii. Istotne znaczenie ma przede wszystkim jakość produktu oraz jego standaryzacja. Preparaty dostępne na rynku mogą znacząco różnić się składem, w tym zawartością substancji bioaktywnych, dlatego wybór sprawdzonego źródła jest kluczowy.

Różnice dotyczą również formy produktu – inne właściwości mają sproszkowane owocniki, a inne ekstrakty, w których kontroluje się zawartość określonych frakcji, np. beta-glukanów. Z tego względu poszczególne preparaty nie są bezpośrednio porównywalne.

Należy również pamiętać, że preparaty zawierające grzyby funkcjonalne nie powinny zastępować zbilansowanej diety ani leczenia prowadzonego przez specjalistę.

Kto nie powinien stosować grzybów funkcjonalnych?

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby chorujące przewlekle, zwłaszcza pacjenci z chorobami autoimmunologicznymi oraz zaburzeniami krzepnięcia. Dotyczy to również osób z chorobami wątroby, ponieważ przy stosowaniu wysokich dawek ekstraktów istnieje ryzyko hepatotoksyczności. Niektóre grzyby funkcjonalne mogą wpływać na aktywność układu odpornościowego lub nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych, co może prowadzić do potencjalnych krwawień.

Stosowanie grzybów funkcjonalnych nie jest zalecane w przypadku kobiet ciężarnych oraz dzieci ze względu na brak danych potwierdzających bezpieczeństwo w tej grupie pacjentów. Konsultacja z lekarzem jest wskazana także w przypadku osób przyjmujących leki immunosupresyjne lub przeciwcukrzycowe. Grzyby funkcjonalne nie są także odpowiednim wyborem dla osób uczulonych na grzyby lub mających skłonność do reakcji alergicznych po spożyciu produktów grzybowych.

Grzyby funkcjonalne – najczęściej zadawane pytania

Jakie mogą być skutki uboczne grzybów funkcjonalnych?

Najczęściej zgłaszane działania niepożądane obejmują łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe takie jak wzdęcia, nudności lub biegunka. U części osób mogą wystąpić także reakcje alergiczne o cięższym przebiegu. W niektórych przypadkach zgłaszano również bóle głowy.

Z czym nie łączyć grzybów funkcjonalnych?

Szczególną ostrożność należy zachować podczas jednoczesnego stosowania leków przeciwzakrzepowych, immunosupresyjnych oraz obniżających poziom glukozy. Grzyby funkcjonalne mogą wpływać na działanie niektórych preparatów i zmieniać ich skuteczność lub powodować wystąpienie działań niepożądanych.

O jakiej porze dnia suplementować grzyby funkcjonalne?

To zależy od rodzaju preparatu i oczekiwanego efektu. Grzyby funkcjonalne wspierające koncentrację i energię częściej stosuje się rano lub w pierwszej połowie dnia, natomiast preparaty o działaniu wyciszającym lepiej przyjmować wieczorem.