(Prawie) Wszystko o reumatyzmie

Kojarzący się z bólami stawów i kości reumatyzm to dolegliwość, która wielu ludziom utrudnia normalne funkcjonowanie. Nie wszyscy jednak wiedzą, że może ona dotknąć nie tylko ludzi starszych, a jej konsekwencje mogą być poważne.

Reumatyzm kojarzy się z bólami kości i stawów, a chociaż z medycznego punktu widzenia takiej choroby jak "reumatyzm" nie ma, to jednak będziemy się nim posługiwać - problemy definiowania pozostawmy specjalistom. Zaznaczmy tylko, że reumatologia zajmuje się "chorobami reumatycznymi", których definicja jest znacznie szersza i bardziej złożona.

Do dolegliwości reumatycznych zalicza się zwykle bóle mięśni i bóle stawów wraz z obrzękami, zaczerwienieniem oraz towarzyszącymi im (lub nie) zaburzeniami czynnościowymi narządu ruchu, słowem - schorzenia, które powstały nie w wyniku procesów chorobowych zachodzących w organizmie. W wielu chorobach, zaliczanych do szerokiego kręgu schorzeń reumatycznych, występują objawy spoza układu ruchu, które niekiedy dominują, spychając na margines "typowe reumatyczne" dolegliwości.

Tym, co jest wspólne wszystkim tym chorobom, są procesy patologiczne toczące się w tkance łącznej, której obecność zaznacza się w każdej tkance i narządzie. Chodzi tu o przewlekłe zmiany zapalne, będące przejawem nieprawidłowych oddziaływań układu odpornościowego w tkance łącznej. Stąd też bierze się współczesna nazwa chorób będących głównym przedmiotem zainteresowania reumatologii to uogólnione choroby tkanki łącznej.

Reumatyzm, czyli co?

Do "klasycznych" chorób reumatycznych należą:

  • reumatoidalne zapalenie stawów;
  • zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa;
  • zespół Reitera;
  • łuszczycowe zapalenie stawów.

Ich objawy, łącznie z wczesnymi i odległymi następstwami, związane są przede wszystkim z układem ruchu. Inne choroby, np. toczeń trzewny czy zapalenie wielomięśniowe, a także schorzenia z kręgu zapaleń naczyń z towarzyszącą martwicą, charakteryzują się zajęciem przede wszystkim narządów wewnętrznych jamy brzusznej, klatki piersiowej i układu nerwowego. Pamiętajmy, że typowe zapalenia stawów, które potocznie łączymy z "reumatyzmem" mają stosunkowo łagodny przebieg, na ogół toczą się latami, skracając czas trwania życia najwyżej o kilka lat, ale niekiedy są przyczyną znacznego inwalidztwa w zakresie narządów ruchu. Nie wolno ich zatem lekceważyć.

Bóle kostno-stawowe są zjawiskiem pospolitym. Stanowią najczęstszą przyczynę zgłaszania się chorych do lekarzy. Dotyczą mniej więcej 30 proc. osób. Choroby zaliczane do uogólnionych schorzeń tkanki łącznej, w tym przewlekłe zapalenia stawów, czy zapalenia naczyń, są już znacznie rzadsze i dotyczą ok. 2 proc. Na najszerzej pojęty "reumatyzm" chorują zarówno ludzie młodzi, jak i starzy, a na choroby reumatoidalne, kolagenozy, czyli schorzenia z kręgu przewlekłych zapaleń tkanki łącznej, zwykle zapadają ludzie stosunkowo młodzi albo w średnim wieku. Szczyt zachorowań przypada na drugą połowę lat trzydziestych życia. Wyjątkiem jest tu młodzieńcze przewlekłe zapalenie stawów, czyli choroba Stilla, które jest przez niektórych traktowane jako młodzieńcza odmiana reumatoidalnego zapalenia stawów.

Jakie są przyczyny?

Przyczyny chorób reumatoidalnych nie zostały dotąd poznane. Wspomina się na przykład o roli wirusów aktywujących układ immunologiczny, który zwraca się przeciw własnym tkankom (to choroby autoimmunologiczne). Ważne wydają się predyspozycje rodzinne i genetyczne. W rozwoju chorób reumatycznych zasadniczą rolę odgrywa układ immunologiczny, który w wyniku pobudzenia przejawia objawy agresji wobec tkanki łącznej.VW zależności od rodzaju schorzenia procesy zapalne dotyczą różnych narządów i układów. W klasycznych reumatoidalnych zapaleniach zmiany zapalne są zlokalizowane przede wszystkim w stawach oraz w tkankach okołostawowych; w toczniu - zajęte są różne narządy: nerki, skóra, płuca i opłucna, układ krążenia (serce i osierdzie). W zapaleniu wielomięśniowym zmiany dotyczą otoczenia naczyń krwionośnych mięśni szkieletowych. Głównym miejscem toczących się zmian w zapaleniach naczyń są ściany tętnic różnego kalibru.

Jakie są objawy?

W typowych reumatoidalnych zapaleniach zmiany narządowe dotyczą głównie stawów. Charakterystyczne objawy to bóle stawów, utrudnienie ograniczenie ruchów, sztywność (zwłaszcza poranna) stawów, obrzęki i zaczerwienienie. Lokalizacja bólów i obrzęków może pomóc w prawidłowym rozpoznaniu choroby. Jeśli objawy są związane z drobnymi stawami, zwłaszcza gdy występują symetrycznie - to zachodzi prawdopodobieństwo reumatoidalnego zapalenia stawów. Bóle stawów kręgosłupa i obręczy biodrowej są natomiast typowe dla zesztywniającego zapalenia kręgosłupa, a gdy zapaleniu stawów towarzyszy ropne zapalenie cewki moczowej oraz zmiany zapalne w rogówce lub tęczówce oka - można podejrzewać zespół Reitera.

W przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów albo zesztywniającego zapalenia kręgosłupa dochodzi po latach do znacznych zniekształceń stawów, powodujących niekiedy duże inwalidztwo. Dla reumatoidalnego zapalenia stawów charakterystyczne są zmiany w drobnych stawach dłoni, powodujące przykurcze palców z zanikami drobnych mięśni, odpowiedzialnych za precyzję ruchów. W zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa typowe jest z kolei przygięcie grzbietu. Bóle i obrzęki są przemijające, choć chorym szczególnie dokuczają dolegliwości ze strony układu kostno-stawowego. Miejscem procesów zapalnych często bywa skóra i tkanka podskórna, bo jest w niej bardzo dużo tkanki łącznej. W reumatoidalnym zapaleniu stawów charakterystyczne są guzki reumatoidalne zlokalizowane w ścięgnach i pod skórą, szczególnie nad wyprostnymi powierzchniami stawów. Te guzki są zogniskowanym skupieniem komórek zapalnych i zmian w naczyniach krwionośnych. W przewlekłych chorobach zapalnych tkanki łącznej zajęty procesem chorobowym bywa także układ nerwowy. W przypadku "klasycznych" chorób jest to zjawisko rzadkie, ale w kolagenozach - znacznie częstsze.

Jak rozpoznać?

Dla większości chorób charakterystyczne jest podwyższone OB (nawet trzycyfrowe), rośnie stężenie tzw. białka ostrej fazy (CRP), wskazujące na zaostrzenie się lub nawrót choroby po okresie remisji. Nierzadka jest niedokrwistość i obniżona liczba białych krwinek.

Duże znaczenie mają badania immunologiczne, a także zdjęcia RTG. Zmiany w stawach i tkankach okołostawowych w reumatoidalnym zapaleniu stawów i zesztywniającym zapaleniu stawów są bardzo charakterystyczne, zwłaszcza gdy choroby są w zaawansowanym stadium. Tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny umożliwiają dostrzeżenie wczesnych zmian w chorych tkankach. Bardzo duże znaczenie mają badania histopatologiczne (np. artroskopia). W toczniu wykonuje się biopsje skóry z badaniem obecności immunoglobulin, w zapaleniu wielomięśniowym - biopsję mięśni, w twardzinie - skóry, a w zapaleniach naczyń - narządów zajętych chorobą. Do rozpoznania chorób tkanki łącznej nie wystarcza jeden objaw. Amerykańskie Towarzystwo Reumatologiczne przyjęło obowiązujące kryteria diagnostyczne. Spełnienie kilku z nich, zwykle czterech - pięciu, czyni rozpoznanie bardzo prawdopodobnym.

Jak leczyć?

W przypadku reumatoidalnego zapalenia stawów i chorób pokrewnych uzupełniana jest ona przez fizykoterapię i rehabilitację ruchową. W zaawansowanych stanach, gdy stwierdza się nieodwracalne zmiany w stawach, stosuje się odtwórcze zabiegi chirurgiczne.

Dolegliwości reumatyczne leczy się lekami przeciwbólowymi i przeciwzapalnymi. Istotną rolę odgrywają niesteroidowe leki przeciwzapalne, w tym salicylany. Ta terapia dotyczy wszystkich schorzeń z kręgu chorób tkanki łącznej. W zespołach reumatoidalnych ważne są leki modyfikujące postęp choroby. Rozpowszechnione glikokortykosteroidy wykazują krótkotrwałą efektywność w przeciwieństwie do leków immunosupresyjnych.

W kolagenozach najczęściej stosuje się glikokortykoidy i leki immunosupresyjne, podawane coraz częściej w bardzo dużych dawkach przez kilka dni (tzw. pulsy). Uzupełnieniem tego leczenia bywa plazmafereza, zabieg polegający na wymianie osocza. Za jej pomocą usuwa się z krwi agresywne czynniki produkowane przez pobudzony i chorobowo oddziałujący układ immunologiczny. Skuteczność współczesnych metod leczenia jest dość duża. Szczególnie gdy dotyczy ona chorób reumatoidalnych. W pozostałych chorobach jest mniejsza i w znacznie mniejszym odsetku przypadków prowadzi do długotrwałych remisji. Reumatolodzy wypatrują nowych metod leczenia, które prawdopodobnie pojawią się na horyzoncie w miarę nowych odkryć genetycznych.

Objawy schorzeń reumatoidalnych można podzielić na ogólne i narządowe. Do pierwszych należą: gorączka, utrata masy ciała, nocne poty, osłabienie, uczucie rozbicia. W niektórych chorobach albo w postaciach tej samej choroby są bardzo silnie wyrażone, w innych - słabiej. Dla doświadczonego lekarza objawy ogólne są jednak sygnałem alarmowym i często stanowią podstawę do energicznej diagnostyki choroby układowej.

Kobiety znacznie częściej chorują na reumatoidalne zapalenie stawów, toczeń trzewny układowy i twardzinę uogólnioną. Mężczyźni częściej zapadają na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa i niektóre postaci zapaleń naczyń. Kobiety są bardziej narażone na reumatyzm, bez względu na to, jak szeroko będziemy rozumieli ten termin. Ponadto ciąża może spowodować u nich nasilenie procesów chorobowych.
Reumatyzm w potocznym znaczeniu jest łatwo rozpoznawalny, ale fachowa diagnoza nie zawsze bywa tak prosta. Przebieg choroby jest na tyle niecharakterystyczny, że dopiero diagnostyka obrazowa (np. USG, RTG, tomografia komputerowa czy rezonans magnetyczny) i laboratoryjna pozwalają na ostateczne rozpoznanie schorzenia.

Leczenie chorób reumatoidalnych jest nadal objawowe, bo nie znamy ich pierwotnej przyczyny. Podstawową rolę odgrywa farmakoterapia.

Korzystałem z następujących książek i artykułów:

  1. Irena Zimmerman - Górska "Reumatologia w praktyce lekarza rodzinnego", PZWL 2002
  2. Osiągnięcia i porażki reumatologii XX wieku. Choroby reumatyczne a proces zapalny. Stefana Mackiewicza, Nowa Medycyna - Reumatologia IV (12/99)
  3. "Cytokiny w patogenezie reumatoidalnego zapalenia stawów (r.z.s.) - nadzieja na leki nowej generacji", Włodzimierz Maśliński, Anna Koc, Maria Ziółkowska, Nowa Medycyna - Reumatologia IV (12/99)
  4. Andrzej Danysz, "Kompendium farmakologii i farmakoterapii", Wydawnictwo Volumed 2003
  5. Herold G. "Medycyna Wewnętrzna", Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2002.
  6. Kokot F. "Choroby Wewnętrzne". Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1996.
  7. Kochen M. "Medycyna Rodzinna". Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1996.
  8. Sloane P. D., Slatt L. M., Curtis P. "Medycyna Rodzinna", Urban & Partner, Wrocław 1998.
  9. Limanowski A."Choroby układu oddechowego", PZWL 2002
  10. T. R. Harrison "Interna", Wydawnictwo Czelej, 2001.

Podziel się:

Wasze komentarze


Informacje / opinie publikowane w komentarzach stanowią subiektywną ocenę użytkownika i nie mogą być traktowane jako porada dotycząca leczenia / stosowania leków . W przypadku wątpliwości prosimy o konsultacje z Farmaceutą Dbam o Zdrowie.

komentarze wspierane przez Disqus