Jest podstawowym badaniem oceniającym: cechy fizyczne, biochemiczne oraz morfologiczne (obecność i skład osadu) moczu.

Narząd: układ moczowy.

Materiał: mocz.

Sposób wykonania badania: Rano zaraz po obudzeniu, po uprzednim umyciu skóry w okolicy cewki moczowej środkowy strumień moczu należy skierować do jałowego pojemnika. Tak pobrany materiał powinien zostać dostarczony w ciągu godziny do laboratorium.

Badanie właściwości fizycznych moczu obejmuje:

1. pH= 4,5-8. Wartość pH w dużej mierze zależy od stosowanej diety. Dieta bogatobiałkowa powoduje zakwaszenie moczu natomiast dieta wegetariańska sprzyja alkalizacji moczu.
Na obniżenie pH moczu mają wpływ; zażywanie dużej ilości witaminy C, głodzenie, kwasica metaboliczna i oddechowa oraz dna moczanowa.
Zasadowe pH moczu często występuje w przebiegu bakteryjnego zakażenia dróg moczowych.

2. Barwa - prawidłowo mocz jest słomkowy i przejrzysty.
Nieprawidłowa barwa moczu:
- czerwono-różowy może wynikać z obecności: erytrocytów, hemoglobiny, mioglobiny, niektórych leków lub barwnika zawartego w burakach,
- mlecznobiały może świadczyć o obecności: tłuszczów, bakterii i leukocytów lub wytrąconych fosforanów,
- zielononiebieski zazwyczaj oznacza obecność bilirubiny, niektórych leków lub bakterii,
- ciemnoczerwonobrunatny, przyczyną może być obecność: krwi, hemoglobiny i methemoglobiny, porfiryny, barwników żółciowych, fenolu, krezolu lub leków.

3. Przejrzystość.
Prawidłowo mocz jest klarowny. Zmętnienie moczu może być spowodowane wytrącaniem się kryształów fosforanowych lub moczanowych oraz ropomoczem.

4. Zapach.
Zmianę woni moczu mogą wywołać:
- bakteryjny proces toczący się w drogach moczowych - gnilny, amoniakalny zapach,
- związki ketonowe – owocowy zapach.

5. Ciężar właściwy.

Zależy od składników wydalanych z moczem oraz ilości przyjmowanych płynów.
Norma wynosi > 1,023 g/ml u osób < 60 roku życia.

Upośledzenie zagęszczania moczu może być spowodowane:
- nieprawidłową czynnością miąższu nerek,
- zaburzeniami elektrolitowymi,
- niedoborem wazopresyny lub defektem jej receptora,
- niedoczynnością lub nadczynnością tarczycy,
- nadczynnością kory nadnerczy.

Natomiast gęstość moczu > 1,035 g/ml sugeruje obecność niefizjologicznych związków w moczu tj. glukoza, mannitol, etanol, środki cieniujące.

Badanie biochemiczne moczu.

1. Białko.
Całkowita ilość białka wydalanego z moczem w ciągu doby nie powinna przekraczać 250 mg. Gdy ilość białka przekracza normę mamy do czynienia z białkomoczem.
Wśród przyczyn białkomoczu można wymienić:
- uszkodzenie kłębuszków nerkowych lub cewek nerkowych,
- stany zapalne dróg moczowych,
- szpiczak mnogi,
- niewydolność krążenia,
- choroby przebiegające z gorączką,
- nadciśnienie tętnicze,
- cukrzyca.

2. Barwniki żółciowe.
Oznacza się obecność bilirubiny i urobilinogenu w chorobach dróg żółciowych i wątroby.

3. Hemoglobina - wykrywanie krwiomoczu lub krwinkomoczu.

4. Lipidy - obecność lipidów w moczu może świadczyć o obecności przeszkody w drogach limfatycznych.

Cechy morfologiczne moczu (badanie osadu moczu).

1. Krwinkomocz, krwiomocz - prawidłowo w moczu może znajdować się 3-4 erytrocytów w polu widzenia mikroskopu. Krwiomocz oznacza obecność erytrocytów w moczu zmieniających jego barwę a krwinkomocz to zwiększona ilość erytrocytów w moczu niewidoczna gołym okiem.

Do przyczyn krwiomoczu lub krwinkomoczu należą;
- skaza krwotoczna,
- nowotwory układu moczowego i narządów płciowych,
- choroby zapalne nerek,
- zakrzepica żył nerkowych,
- kamica nerkowa,
- urazy.
Obecność powyżej 60% dysmorficznych (erytrocyty o nieprawidłowej budowie) erytrocytów jest cechą charakterystyczną kłębuszkowego zapalenia nerek.

2. Leukocyturia - prawidłowo w moczu znajduję się do 5 leukocytów w polu widzenia. Leukocyturia zazwyczaj świadczy o zapaleniu dróg moczowych; bakteryjnym, wirusowym, grzybiczym lub pasożytniczym. Obecność eozynofilów w moczu może być objawem alergicznego śródmiąższowego zapalenia nerek. Z ropomoczem mamy do czynienia gdy mocz zawiera leukocyty w takiej ilości, że powodują one zmianę barwy, zmętnienie oraz specyficzny zapach moczu.

3. Wałeczkomocz - wałeczki powstają w cewkach dystalnych i kanalikach zbiorczych w wyniku agregacji białka.

Wyróżniamy różne typy wałeczków:
- szkliste mogą być obecne w moczu po wysiłku fizycznym, w stanach podgorączkowych, w toksycznym podrażnieniu nerek,
- ziarniste świadczą o uszkodzeniu miąższu nerek,
- leukocytowe zawierają leukocyty, zazwyczaj towarzyszą odmiedniczkowemu zapaleniu nerek,
- erytrocytowe zawierają erytrocyty lub ich fragmenty, mogą pojawiać się w kłębuszkowym zapaleniu nerek,
- nabłonkowe zawierają komórki cewek nerkowych mogące świadczyć o ich uszkodzeniu,
- woskowe zazwyczaj pojawiają się w przebiegu ciężkiego uszkodzenia nerek,
- tłuszczowe mogą pojawić się w zespole nerczycowym.

4. Krystaluria - czyli obecność kryształów w moczu.

Wśród kryształów, których obecność w moczu ma znaczenie diagnostyczne należy wymienić kryształy:
- cystyny świadczą o cystynurii, chorobie genetycznej,
- tyrozyny świadczą o tyrozynurii towarzyszącej uszkodzeniu miąższu wątroby,
- ksantyny ich obecność jest wynikiem niedoboru enzymu – oksydazy ksantynowej,
- szczawiany, czyli oksaluria, obecność szczawianu wapnia w moczu, która może być przyczyną rozwoju kamicy nerkowej.