Nadciśnienie tętnicze: epidemia XXI wieku

Nadciśnienie tętnicze (łac. hypertonia arterialis) to przewlekła choroba układu krążenia charakteryzująca się ciśnieniem krwi trwale podwyższonym ponad poziom 140 mm Hg podczas skurczu i 90 mm Hg w czasie rozkurczu serca. Z powodu chorób ukłądu krążenia, w tym nadciśnienia i jego powikłań, każdego roku umiera w Polsce aż 170 tys. osób.

Nic więc dziewnego, że problem nadciśnienia tętniczego i jego leczenia był jednym z podstawowych zagadnień podejmowanych przez lekarzy podczas X Jubileuszowego Kongresu Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego, który odbywał się w dniach 21-23 września w Gdyni.
U około 90% pacjentów ndciśnienie tętnicze ma charakter pierwotny, tzn. nie udało się dotychczas zidentyfikować bezpośredniej somatycznej przyczyny jego występowania. Wśród najważniejszych czynników ryzyka wymienia się otyłość, cukrzycę, palenie tytoniu i nadużywanie alkoholu, stres, brak aktywności fizycznej, niewłaściwą dietę i związane z nią hipercholesterolemię oraz podwyższony poziom trójglicerydów. Istotną rolę przypisuje się również czynnikom genetycznym (obciążenie rodzinne) i środowiskowym. W pozostałych przypadkach mówimy o nadciśnieniu wtórnym, wywołanym przewlekłymi chorobami nerek, gruczołów dokrewnych czy mózgu.
Choroba powoli i skutecznie niszczy poszczególne organy ciała, zwiększając ryzyko wystąpienia zawału serca, udaru mózgu, niewydolności krążeniowo-oddechowej, zaburzeń pracy nerek czy nieodwracalnych zmian w oku.
Początkowo przebiega niemal bezobjawowo – jedynie część chorych skarży się na poranne bóle z tyłu głowy, zawroty głowy, zmniejszoną tolerancję wysiłku fizycznego, a wykrywana jest najczęściej przypadkowo w czasie rutynowego pomiaru ciśnienia krwi. Nieco częściej dotyczy mężczyzn niż kobiet, osób o niższym statusie społeczno-ekonomicznym, po 50-60 roku życia. Spośród nich blisko co trzecia osoba jest nieświadoma swojego stanu.

Leczenie nadciśnienia tętniczego

Leczenie nadciśnienia tętniczego ma już długą, bo 50-letnią historię. Jego podstawowym celem jest zmniejszenie zachorowalności i umieralności z powodu udaru mózgu, incydentów wieńcowych lub niewydolności serca i w konsekwencji wydłużenie życia chorych poprzez trwałe obniżenie ciśnienia oraz likwidację zaburzeń metabolicznych i hemodynamicznych związanych ze schorzeniem.
W przypadku występowania nadciśnienia łagodnego w pierwszym etapie terapii specjaliści zalecają leczenie niefarmakologiczne, obejmujące w zależności od pacjenta np. zmniejszenie nadwagi, modyfikację diety w celu ograniczenia spożycia tłuszczów zwierzęcych i soli, rezygnację z używek czy zwiększenie aktywności fizycznej.
Tam, gdzie konieczne jest odwołanie się do farmakologii, najczęściej stosuje się leki moczopędne (tzw. diuretyki), beta- i alfa-blokery, inhibitory konwertazy angiotensyny (z ang. Angiotensin Converting Enzyme inhibitors – ACEi), leki blokujące kanały wapniowe (antagoniści wapnia), leki blokujące receptory angiotensyny II (z ang. Angiotensin II Receptor Blockers – ARB). Wszystkie powyższe środki stosowane są w monoterapii (czyli leczeniu pojedynczym, wykorzystującym tylko jeden specyfik) łagodnego i umiarkowanego nadciśnienia tętniczego.
Wśród głównych zalet monoterapii wymienia się łatwość stosowania (pojedynczy lek) oraz ograniczone objawy uboczne przy niskich dawkach. Najnowsze zalecenia instytucji i organizacji zajmujących się profilaktyką i leczeniem nadciśnienia tętniczego wskazują jednak, iż u większości pacjentów niezbędne jest podanie dwóch lub więcej umiejętnie dobranych leków hipotensyjnych, aby terapia osiągnęła pożądane rezultaty.

Przykładowe połączenia leków hipotensyjnych w politerapii.

Diuretyk:

• beta-adrenolityk
• inhibitor konwertazy angiotensyny
• antagonista receptora AT1 dla angiotensyny II.

Antagonista wapnia:

• beta-adrenolityk
• inhibitor konwertazy angiotensyny
• antagonista receptora AT1 dla angiotensyny II
• diuretyk.

Beta-adrenolityk:

• alfa-adrenolityk

Do szczególnie korzystnych połączeń lekowych zaliczono skojarzenia antagonistów receptora AT1 dla angiotensyny II, potocznie określanych mianem sartanów, z preparatami zawierającymi małą dawkę diuretyku, który – zwiększając efekt hipotensyjny drugiego leku – nie wywołuje niekorzystnych działań metabolicznych.
Podczas kongresu odbyła się sesja na temat sartanów, która miała odpowiedzieć na pytanie, czy są one już standardem w leczeniu chorych wysokiego ryzyka. Wybitni polscy specjaliści i znawcy zaganienia mówili o roli sartanów w leczeniu nadciśnienia tętniczego (prof. Andrzej Januszewicz) i niewydolności serca (prof. Piotr Ponikowski) oraz o miejscu sartanów wśród leków hamujących układ RAA (prof. Grzegorz Opolski) i nowych wskazaniach klinicznych dla sartanów (dr hab. Krzysztof J. Filipiak). Na pytanie postawione w temacie sesji odpowiedź brzmi twierdząco.

Preparaty złożone w terapii nadciśnienia

W celu optymalizacji leczenia nadciśnienia tętniczego na rynku pojawiły się tzw. preparaty złożone, w których składzie znajdują się dwie substancje czynne o działaniu hipotensyjnym.
Wśród korzyści wynikających ze stosowania preparatów złożonych wymienia się wyższą skuteczność preparatu wpływającego jednocześnie na dwa odmienne mechanizmy odpowiedzialne za regulację ciśnienia tętniczego, zwiększenie tolerancji leku przez pacjenta, małe dawki obydwu leków, pozytywny wpływ na regresję powikłań narządowych nadciśnienia (np. przerost mięśnia sercowego) oraz korzystny efekt metaboliczny – można je stosować u chorych na nadciśnienie tętnicze współistniejące z zaburzonym profilem lipidowym lub cukrzycą. Bardzo ważne jest również maksymalne ograniczenie objawów ubocznych leczenia, a także polepszenie współpracy między lekarzem a pacjentem (tzw. compliance) i wynikający z niego fakt zwiększenia odsetka chorych kontynuujących leczenie, często wskutek lepszego postrzegania zaleconego schematu dawkowania (jeden preparat oznacza uproszczenie terapii i małe dawki leków).

Redakcja dziękuje firmie Novartis (producentowi preparatu Co-Diovan) za zaproszenie na kongres i udostępnienie materiałów do artykułu.