Zawroty głowy

Kto z nas przynajmniej raz w życiu nie poczuł zawrotu głowy? Mogą je powodować na przykład zbyt gwałtowna zmiana pozycji i odwrócenie głowy czy szybkie przyspieszanie samochodem. Ale zawroty głowy mogą też być objawem choroby.

Zawroty głowy to odczucie ruchu bez faktycznego ruchu ziemi. Inaczej można powiedzieć, że to jego halucynacja. Trudno byłoby w zdrowej populacji znaleźć osobę, która by chociaż raz w swoim życiu nie doznała podobnego wrażenia. Tego typu objawy mogą być fizjologiczne lub są sygnałem choroby. Choroba ta może dotyczyć struktur wchodzących w skład narządu równowagi, mózgu lub być schorzeniem ogólnoustrojowym, jak na przykład cukrzyca, choroby narządu krążenia, schorzenia kręgosłupa itd. Właściwie zawroty głowy mogą towarzyszyć chwilowo lub w dłuższym okresie czasu wszystkim chorobom ogólnoustrojowym, nie wyłączając grypy. Zasadniczo mówimy o zawrotach głowy pochodzenia obwodowego i ośrodkowego. Te pierwsze stanowią około 33% wszystkich, a 66% to wspomniane już zawroty głowy towarzyszące innym chorobom, dla ośrodkowych pozostaje 1%. Pomimo tak jasnej klasyfikacji należy przyznać, że w około 20% przypadków nie udaje się ustalić jednoznacznie źródła dolegliwości, szczególnie wówczas, kiedy zawroty głowy są jedynym, izolowanym objawem, na który uskarża się pacjent.

Dokąd prowadzi ten labirynt?

Nie chodzi tu wcale o grobowiec Faraona liczący sobie bagatela kilka tysięcy lat, lecz o strukturę ucha wewnętrznego, która pojawiła się wraz z człowiekiem jako jego integralna część odpowiadająca za odczucie ruchu po linii prostej jak również wokół własnej osi. Swoją nazwę labirynt zawdzięcza, jak wiele innych w kulturze łacińskiej, językowi starożytnych Rzymian, kojarzących jej kształt ze znaną konstrukcją katakumb. Błędnik, bo tak brzmi jego słowiańska nazwa, to układ 3 kanałów półkolistych zamkniętych w otoczce kostnej. Kanały te położone są w trzech płaszczyznach, prostopadle do siebie, jako tylna część całej struktury ucha wewnętrznego.

Przednia część, tzw. ślimak, to narząd słuchu. W błoniastej wyściółce błędnika znajduje się płyn, o wysokim stężeniu jonów potasu, którego ruch drażni zgrupowane w dwóch miejscach komórki czuciowe. Mają one na swojej górnej powierzchni rzęski, które pod wpływem ruchu płynu, znajdującego się w przestrzeni błędnika, uginając się w odpowiednim kierunku, powodują powstanie sygnałów, które drogą nerwów i ich połączeń docierają do mózgu, gdzie są rozpoznawane, analizowane i gdzie powstaje odpowiedź zwrotna. Ta, wędruje ponownie drogą nerwów do narządów, które udzielają odpowiedzi. Bogactwo połączeń jest tak duże, że tworzy prawdziwą sieć, zawiadującą ruchami gałek ocznych (oczopląs), zaburzeniami równowagi (móżdżek), nudnościami, aż do wymiotów (mięśnie gładkie żołądka), przyspieszeniem akcji serca, poceniem się (nerw błędny), przymgleniem świadomości, szumem w uszach (nerw słuchowy), szukaniem podparcia (rdzeń kręgowy, rdzeń przedłużony). Wszystkie te zjawiska tworzą całościową reakcję organizmu na odebrane z otoczenia sygnały. Obserwacja tych objawów pozwala z kolei na wszczęcie postępowania diagnostycznego, mającego na celu zidentyfikowanie przyczyny dolegliwości i podjęcie działań leczniczych i/lub rehabilitacyjnych. Jak wynika z dotychczasowych rozważań, zespół osób, które powinny zająć się takim pacjentem często wykracza poza jedną specjalizację medyczną.

Dokąd po pomoc?

Na pewno warto zacząć od lekarza rodzinnego, gdyż to on po rozmowie z nami i przeprowadzeniu badania lekarskiego zadecyduje, jakie badania powinnyśmy wykonać, a po analizie ich wyników, do jakich specjalistów mamy dalej trafić. Ci zaś rozszerzą badania zgodnie z ich podejrzeniami co do przyczyny objawów lub wykluczą przyczynę dotyczącą ich specjalności. Najczęściej pacjenci z zawrotami głowy kierowani są do laryngologa, neurologa, okulisty i na badania laboratoryjne.

Diagnostyka - czego szukamy?

Podstawowym zadaniem lekarza jest określenie, czy zawroty głowy są pochodzenia błędnikowego, wynikają z jakiejś choroby ogólnej czy też pochodzą z układu nerwowego lub mózgu. Zawroty głowy w chorobach ogólnoustrojowych pozostawimy na boku, a skupimy się na dwóch pozostałych przyczynach.
Charakterystyczne dla zaburzeń pochodzących z błędnika są:

• oczopląs
• napadowy charakter dolegliwości
• stopniowe wygasanie objawów
• towarzyszące nudności, wymioty, pocenie się, bladość skóry
• zamknięcie oczu nasila dolegliwości
• ruchy głową nasilają zawroty
• może wystąpić szum w uszach
• słuch może ulec pogorszeniu
• może wystąpić uczucie pełności w uchu
• dolegliwości ze strony uszu mogą być jednostronne
• podobne dolegliwości mógł mieć ktoś z naszych krewnych lub przodków
• rzadko towarzyszące bóle głowy
• nigdy nie występują zaburzenia świadomości, zaburzenia wzroku,
• nie ma niedowładów, utraty czucia, w jakiejś części ciała, zaburzeń pamięci
• dolegliwości ustępują w ciągu tygodni; nigdy nie trwają latami

Oczopląs

Szerszego wyjaśnienia wymaga pojęcie oczopląsu. Są to rytmiczne, symetryczne ruchy obu gałek ocznych w płaszczyźnie poziomej lub lekko obrotowej, nigdy pionowe, nigdy nie rozbieżne w przypadku chorób błędnika. Badamy kilka typów oczopląsu: powstający samoistnie w spoczynku, spojrzeniowy przy patrzeniu 30 stopni w lewo i w prawo lub przy zmianie ułożenia ciała na prawym boku, na lewym boku i na wznak. Czasami przy zawrotach głowy przy zmianie położenia ciała sprawdzamy oczopląs po szybkim doprowadzeniu pacjenta z pozycji leżącej do siedzącej i szybkim zwrocie jego głowy do boku. Dalsze postępowanie uzależnione jest od tego, co zaobserwujemy.

Decyzja o badaniu pobudliwości błędnika może oznaczać obserwację oczopląsu po stymulowaniu błędników, każdego z osobna, wodą lub powietrzem o określonej temperaturze (tzw. próby kaloryczne). Osoba badana ma wówczas możliwość porównania wrażenia zawrotu głowy, którego doznała, z zawrotem wywołanym pobudzeniem błędnika. Próby tego typu, bo jest ich kilka do wyboru, pozwalają zorientować się czy błędnik reaguje prawidłowo czy też nastąpiło uszkodzenie jego funkcjonowania. W tym drugim przypadku może być konieczne jego ponowne badanie po ok. 6 miesiącach w celu zorientowania się jak przebiega proces wyrównywania uszkodzenia (zjawisko kompensacji). Do rejestrowania oczopląsu służy urządzenie zwane elektronystagmografem (ENG), a od niedawna również videonystagmograf (VNG).

Te groźnie brzmiące nazwy oznaczają wprzęgnięcie do współpracy z lekarzami wszędobylskich już dzisiaj komputerów, a w drugim przypadku również techniki video. Nie ma się czego bać, gdyż dla pacjenta oznacza to większy komfort badania i lepszą interpretację jego wyników. W zestawach testów pozwalających na odróżnienie chorób błędnika od chorób głównie neurologicznych wykonuje się także tzw. próby obrotowe. Oznacza to wykorzystanie wspomnianego już wcześniej zjawiska reakcji błędnika na ruch wokół osi ciała.

Badanie wykonuje się na obrotowym fotelu. Niby banalna sprawa, a korzyści są duże. W wybranych sytuacjach w wyspecjalizowanych ośrodkach można sprawdzić stabilność postawy pacjenta i zachowanie się jego ciała podczas ruchu, wykonując badanie nazywane od słowa postura tzn. postawa, posturografią. Po takich badaniach mamy komplet informacji na temat naszego błędnika. No prawie komplet... Specjalista, który szuka przyczyn zawrotów głowy może jeszcze zlecić wykonanie tomografii komputerowej głowy jak również wykonanie badania struktur mózgu przy użyciu rezonansu magnetycznego. Audiolog określi próg słuchu na podstawie tonalnego badania słuchu, uzupełnionego audiometrią impedancyjną. W razie potrzeby posłuży się badaniem potencjałów wywołanych pnia mózgu lub bardziej szczegółowymi badaniami obiektywnymi. Rutynowo wykonuje się również badanie dna oczu, rentgen odcinka szyjnego kręgosłupa i przepływów w tętnicach szyjnych i kręgowych. Dalsze postępowanie wynika z dotychczas uzyskanych informacji.

Jak leczyć zawroty głowy?

Medycyna dysponuje wszelkimi dostępnymi sposobami leczenia - od podania leków, przez rehabilitację, po postępowanie chirurgiczne. O wyborze terapii oczywiście zadecyduje lekarz. Podawanie leków ma na celu zniesienie halucynacji ruchu, osłabienie wymiotów, eliminację i zniesienie lęku oraz przyspieszenie wyrównania ubytków w czynności błędnika. Wszystko, aby zapewnić pacjentowi jak największy komfort. Obecnie w przypadkach osłabienia lub braku prawidłowej funkcji błędnika dużą rolę przywiązuje się do rehabilitacji. Opracowane przez zespoły specjalistów zestawy ćwiczeń mają na celu przyspieszenie powrotu do normalnego funkcjonowania. Jak każda fizjoterapia wymaga to od pacjenta dużej dyscypliny, wytrwałości i konsekwencji w działaniu. Terapeuci i lekarze służą przede wszystkim informacją i pomocą. Główny wysiłek ponosi jednak pacjent. Leczenie chirurgiczne jest zarezerwowane dla określonych przyczyn zawrotów głowy lub sytuacji, kiedy prawidłowe leczenie nie daje oczekiwanych efektów, a dolegliwości są bardzo uciążliwe dla chorego. Trzeba zdawać sobie sprawę z tego, że nie jest ono wolne od możliwości niepowodzeń przy najlepszym przeprowadzeniu. Dlatego z wyjątkiem sytuacji zagrożenia życia czy niebezpiecznych powikłań decyzja o jego podjęciu nie zapada szybko.

Dlaczego się kręci?

Statystyka wszędzie święci swój tryumf, dlatego mówiąc o przyczynach zawrotów głowy mamy się do czego odwołać. Najczęstsze przyczyny są znane i dotyczą wielu specjalności medycznych. Mogą to być:

• niektóre leki (antybiotyki, leki odwadniające, salicylany, leki stosowane w chorobach nowotworowych)
• choroby neurologiczne (guzy, stwardnienie rozsiane, migreny, padaczka, zaburzenia naczyniowe)
• choroby błędnika i nerwów czaszkowych
• urazy głowy
• choroba lokomocyjna
• położeniowe zawroty głowy
• zawroty głowy o podłożu emocjonalnym

Ta różnorodność przyczyn pokazuje z jak złożonym i trudnym zagadnieniem mamy do czynienia. Podjęcie decyzji czy to w sprawie diagnostyki czy też leczenia wymaga wielokrotnie weryfikacji. Powyższe rozważania dotyczą osób dorosłych. Te same zagadnienia u dzieci pod wieloma względami są znacznie trudniejsze i wymagają osobnego omówienia. Kończąc tych kilka uwag na temat interesujący dla większości czytelników, pozostaje mi życzyć wszystkim zwrotów głowy co najwyżej po lampce szampana, a narządu równowagi tak sprawnego jak u kota balansującego na krawędzi dachu.