Echokardiografia w pytaniach i odpowiedziach

Echokardiografia jest badaniem znanym potocznie jako USG serca. Obecnie jest jednym z najczęściej wykorzystywanych badań diagnostycznych w codziennej praktyce lekarskiej w ramach oceny sprawności funkcjonowania serca. Pozwala ocenić nie tylko jego budowę, ale także określić czy funkcjonuje prawidłowo.

Jakie są zatem wskazania do przeprowadzenia badania?

Echokardiografia wykonuje się  w przypadku okresowej kontroli oraz podejrzenia schorzeń układu krążenia, przede wszystkich dotyczących mięśnia sercowego. Należą do nich: choroba niedokrwienna serca, ostry zespół wieńcowy, niewydolność serca, kardiomiopatie, wady serca, nadciśnienie tętnicze, zapalenie wsierdzia, zator tętnicy płucnej, choroby aorty, choroby osierdzia. Dzięki łatwej dostępności tego badania USG serca jest też często wykorzystywane w medycynie sportowej. 

Jakie znamy rodzaje badań echokardiograficznych?

Kardiolog może skorzystać  z kilku różnych rodzajów badania echokardiograficznego. Najczęściej wykonywane jest badanie przezklatkowe polegające na oglądaniu struktur serca poprzez przyłożenie głowicy USG do klatki piersiowej w okolicy serca. W trakcie badania pacjent kładzie się na leżance w sposób wskazany przez badającego. Wykonujący badanie pokrywa skórę albo głowicę aparatu specjalnym żelem po czym przykłada ją do ciała. W trakcie badania lekarz ocenia rozmiary, budowę czynność przedsionków i komór serca. Echokardiograf pozwala także zdiagnozować dysfunkcję zastawek serca oraz umożliwia nam dokonanie pomiarów przepływu krwi pomiędzy poszczególnymi jamami serca.
 
Uzupełnieniem badania przezklatkowego jest echokardiografia przezprzełykowa. Wskazaniem do przeprowadzenia tego typu diagnostyki jest przede wszystkim ograniczona użyteczność kliniczna standardowej metody. Do zaleceń używania tej metody należy: podejrzenie zapalenia wsierdzia, możliwa dysfunkcja protezy sztucznej zastawki, wady wrodzone serca, guzy serca, ocena chorób dużych naczyń klatki piersiowej (aorta, tętnice płucne), ocena wielkości skrzeplin w jamach serca oraz śródoperacyjna kontrola zabiegów kardiochirurgicznych. Przed badaniem należy pozostać przez około 5-6 godzin na czczo. W trakcie echokardiografii przezprzełykowej lekarz wprowadza do przełyku pacjenta  specjalny rodzaj sondy o mniejszej średnicy (ok. 1 cm). Wykorzystuje się w niej bliskość położenia lewej połowy serca oraz przełyku, co pozwala lepiej ocenić te struktury. Musimy pamiętać, że w trakcje tego badania podawane są leki uspokajające, które utrudniają obsługę pojazdów mechanicznych bezpośrednio po badaniu. Także nie wskazane jest przyjmowanie pokarmów przez ok. 1,5 godziny, ponieważ zastosowane leki znieczulające błonę śluzową gardła zaburzają czynność połykania.

Następnym wariantem echokardiografii jest echo obciążeniowe pozwalające na pokazanie zaburzeń pracy serca w trakcie zwiększonego wysiłku fizycznego z użyciem rowerka stacjonarnego albo bieżni. Jeżeli nie można przeprowadzić próby wysiłkowej, lub jej wynik nie ma odpowiedniej wartości diagnostycznej, przeprowadza się test farmakologiczny podając pacjentowi dobutaminę lub dipirydamol. Wskazaniem do przeprowadzenia echokardiografii obciążeniowej jest ocena rezerwy wieńcowej serca, stopnia zaawansowania wad zastawkowych, stopnia niedokrwienia mięśnia sercowego oraz rokowania pacjenta przed zabiegami operacyjnymi oraz leczeniem kardiologicznym. Rezerwa wieńcowa określa maksymalny możliwy wzrost przepływu krwi przez naczynia wieńcowe, u zdrowych ludzi rezerwa wynosi od 300 do 600%, co oznacza że przepływ może zwiększyć się 3 do 6 razy nie powodując przy tym objawów niedokrwienia mięśnia sercowego. Do badania można możemy przyjść po niewielkim posiłku. Pamiętajmy by ubiór był luźny i wygodny, przede wszystkim w badaniu wysiłkowym.

Kolejnym rodzajem echokardiografii jest badanie ultrasonograficzne z użyciem kontrastu. Są nim pęcherzyki powietrza lub obojętnego i nierozpuszczalnego we krwi gazu podawane dożylnie. Najłatwiejszym sposobem jest podanie wstrząśniętego roztworu soli fizjologicznej (0,9% NaCl). Dostępne są także specjalne, gotowe środki kontrastowe. Dzięki zastosowaniu tego rodzaju substancji dochodzi do wzmocnienia sygnałów docierających do sondy. W efekcie na obrazie echokardiografu powstaje obraz o większej rozdzielczości, co pozwala na dokładniejszą ocenę budowy serca. 
 
Czy badanie jest bezpieczne?

Standardowa echokardiografia przezklatkowa jest badaniem, które nie niesie ze sobą ryzyka dla zdrowia pacjenta. Ultradźwięki na których oparta jest technologia ultrasonografu są całkowicie nieszkodliwe dla człowieka, dlatego też szeroko badanie to jest szeroko stosowane u dorosłych, dzieci, a także u kobiet w ciąży. Przeciwwskazaniem do badania obciążeniowego jest między innymi świeży zawał serca, niestabilna choroba wieńcowa, zaawansowana niewydolność serca, świeży zator tętnicy płucnej i inne. Dodatkowo echokardiografia kontrastowa nie może być wykonywana u pacjentów z niektórymi wadami serca (ubytek w przegrodzie międzykomorowej) oraz alergią na środki kontrastowe. W przypadku echokardiografii przezprzełykowej ryzyko powikłań zwiększa występowanie tętniaka (poszerzenie światła tętnicy) dużej średnicy zlokalizowanego w obrębie początkowego odcinka aorty. Tego rodzaju badania nie przeprowadza się także w przypadku rozpoznania żylaków przełyku, pęknięcia przełyku oraz znacznego ograniczenia ruchomości kręgosłupa szyjnego.  

Gdzie wykonać badanie?

W Polsce zdecydowana większość niepublicznych zakładów opieki zdrowotnej, poradni oraz oddziałów szpitalnych posiada na wyposażeniu podstawowym różnego rodzaju ultrasonografy. Należy przy tym pamiętać, że wartość badania zależy w dużej mierze od umiejętności specjalisty, który je wykonuje. Z uwagi na trudności pacjentów z odpowiednim wyborem miejsca oraz lekarza Polskie Towarzystwo Kardiologiczne stworzyło listę akredytowanych gabinetów. W powyższym pliku znajdziemy listę pracowni echokardiograficznych z podziałem na klasy:

• klasa A. Pracownia z aparatem umożliwiającym badanie dorosłych i badanie dzieci oraz wyposażona w moduł dopplerowski z falą pulsacyjną i ciągłą.
• klasa B. Pracownia posiadająca aparaturę pracowni klasy A dodatkowo wyposażona w dopplerowskie badanie przepływu znakowane kolorem oraz głowicę przezprzełykową. 
• klasa C. Pracownia specjalistyczna w instytutach naukowych oraz ośrodkach akademickich wyposażona w aparaturę pracowni klasy B i pozwalająca wykonywać specjalistyczne badania (m.in. śródoperacyjna echokardiografia przezprzełykowa) oraz odpowiedzialna za konsultacje i szkolenie lekarzy.