Łykać, czy nie łykać, oto jest pytanie…

Witaminy to związki niezbędne do wzrostu i rozwoju tkanek organizmu oraz do prawidłowego przebiegu procesów metabolicznych w ustroju człowieka. Niedobór określonej witaminy w ustroju wywołuje hipowitaminozę, a jej brak - awitaminozę.

Witaminy można podzielić na dwie grupy: witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (witaminy A, D, E, K) oraz witaminy rozpuszczalne w wodzie.

Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach

Mogą być magazynowane przez organizm człowieka, przez co ich okresowe niedobory są w pewnym zakresie tolerowane. Nadmierne spożycie niektórych witamin z tej grupy może natomiast prowadzić do hiperwitaminozy, a w konsekwencji do zatrucia.

Witamina A

Witamina A (retinol) jest pochodną karotenu, bierze udział w procesie widzenia, w prawidłowym wzroście nabłonków, stymuluje procesy podziału komórek. Niedobór w organizmie tej witaminy może się objawiać tzw. kurzą ślepotą czyli złym widzeniem przy słabym oświetleniu. Hipowitaminoza A prowadzi również do rogowacenia nabłonków, czyli m.in. owrzodzeń rogówki, stanów zapalnych dróg oddechowych, zmian w nabłonku przewodu pokarmowego oraz w naskórku. Witamina A występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego: w wątrobie, tranie, mleku, maśle i jajkach, a w postaci prowitaminy, czyli karotenu - w żywności pochodzenia roślinnego – w marchwi, morelach, brzoskwiniach, zielonych warzywach (brokuły, sałata). Stosując suplementację witaminy A należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarza, gdyż długotrwałe przyjmowanie tej witaminy w dużych dawkach może prowadzić do hiperwitaminozy lub nawet do zatrucia z ostrymi
objawami neurologicznymi. Nadmierne spożywanie witaminy A w czasie ciąży może powodować powstanie wad rozwojowych u płodu.

Witamina D

Witamina D (kalcyferol) reguluje gospodarkę wapniowo-fosforanową, kontrolując stężenie wapnia we krwi poprzez zwiększenie wchłaniania wapnia i fosforanów z przewodu pokarmowego, przez co ułatwia mineralizację kości . Hipowitaminoza D objawia się krzywicą, czyli opóźnieniem wzrostu, deformacją kości kończyn klatki piersiowej i miednicy. Witamina D znajduje się w rybach, tranie, żółtku jaj, mleku; niektóre produkty spożywcze, w tym mieszanki mleczne dla niemowląt są wzbogacane w witaminę D. Jest ona również syntetyzowana w organizmie pod wpływem promieniowania słonecznego. W Polsce dzieciom od 3 tygodnia życia podaje się zapobiegawczo 800 j.m. dziennie. Lecznicze dawki witaminy D, stosowane w krzywicy wynoszą 5-10 tys. j.m. Ponadto witaminę D podaje się profilaktycznie kobietom w ciąży. Witamina D stosowana w dużych dawkach może działać toksycznie, a w rzadkiej wadzie metabolicznej – nadwrażliwości na witaminę D nawet po dawkach podawanych w profilaktyce krzywicy mogą wystąpić objawy zatrucia (nudności, brak łaknienia, zaburzenia żołądkowo - jelitowe, gorączka, zakażenie układu moczowego).  

Witamina E

Witamina E (alfa-tokoferol) ma działanie antyoksydacyjne, hamując powstawanie związków toksycznych w ustroju człowieka; bierze udział w procesach rozrodczych, zapobiega rozpadowi erytrocytów. Ze względu na rozpowszechnienie witaminy E w przyrodzie (występuje w olejach roślinnych, jajach, orzechach, mące, mleku, liściach warzyw) u ludzi nie stwierdza się awitaminozy E. W lecznictwie stosuje się witaminę E w poronieniach nawykowych, w męskiej bezpłodności, w kolagenozach, w zanikach mięśniowych, w miażdżycy.

Witamina K

Witamina K (filochinon) bierze udział w syntezie protrombiny - czynnika krzepnięcia krwi. Witamina ta jest produkowana przez florę bakteryjną jelit, występuje również w warzywach, mleku, tranie, mięsie, jajkach. Niektóre leki    (antybiotyki, salicylany) oraz środki konserwujące dodawane do żywności powodują zaburzenia wytwarzania lub niszczenie witaminy K. W niedoborze witaminy K występuje skaza krwotoczna; może ona wystąpić u noworodka, gdyż w pierwszych dniach życia występuje niedorozwój bakterii saprofitycznych syntetyzujących witaminę K w jelicie.  

Witaminy rozpuszczalne w wodzie

Witamina C

Witamina C, czyli kwas askorbinowy pełni wiele ważnych funkcji w organizmie człowieka, a jej niedobór prowadzi do rozwoju różnych schorzeń. Witamina C występuje dosyć powszechnie w przyrodzie, zwłaszcza w warzywach i owocach, stąd prawidłowa dieta pokrywa zazwyczaj zapotrzebowanie dobowe. Witamina ta jest wydalana przez nerki, więc nie dochodzi do jej kumulacji w organizmie, jednakże nadmierna podaż syntetycznej  witaminy C może powodować ujemne skutki zdrowotne. Kwas askorbinowy wchodzi również w liczne interakcje z lekami, nie powinno się więc go stosować bez uzasadnionej przyczyny.

Witamina C bierze udział w licznych procesach metabolicznych, takich jak: hydroksylacja aminokwasów aromatycznych, przemiana kwasu foliowego do aktywnego związku – kwasu tetrahydrofoliowego, metabolizm tyroksyny, synteza katecholamin, hormonów sterydowych, insuliny i glikogenu oraz fosforylacja glukozy.

Kwas askorbinowy pełni ważną rolę w regulacji oddychania tkankowego. Witamina ta jest niezbędna do tworzenia kolagenu i substancji międzykomórkowej, a więc do prawidłowego rozwoju chrząstki, kości, zębów, gojenia ran, utrzymywania mechanicznej odporności włosowatych naczyń krwionośnych. Kwas askorbinowy ułatwia również wchłanianie żelaza. Nie ma wystarczających dowodów naukowych potwierdzających skuteczność witaminy C w zapobieganiu i leczeniu infekcji wirusowych górnych dróg oddechowych, istnieją przypuszczenia, że bierze ona udział w syntezie interferonu i przeciwciał odpornościowych.

Niedobór witaminy C powoduje chorobę zwaną szkorbutem, objawiającą się zapaleniem jamy ustnej, wypadaniem zębów, skazą krwotoczną i niedokrwistością. Obecnie gnilec w postaci pełnoobjawowej występuje bardzo rzadko, a w naszych warunkach biogeograficznych nie zdarza się. Niedobór witaminy C może objawiać się cechami skazy naczyniowej, zmianami w obrębie błony śluzowej jamy ustnej, stanami zapalnymi dziąseł, wadami szkliwa zębów.

Dzienne zapotrzebowanie na witaminę C wynosi ok. 60 mg, dla kobiet w ciąży i karmiących ok. 70-90 mg. Dawka lecznicza wynosi 100-300 mg; zapobiegawczo, w razie podejrzenia niedoborów tej witaminy (np. w zespołach złego wchłaniania, w niedożywieniu), podaje się 100-200 mg.

Kwas askorbinowy występuje w dużym stężeniu w kapuście, cebuli, jabłkach, czarnych porzeczkach, pomidorach, truskawkach, winogronach, natce pietruszki. Gotowanie niszczy witaminę C.

Duże dawki witaminy C (ponad 500mg/dobę) mają działanie moczopędne, poza tym powodują zakwaszenie moczu, co prowadzi do krystalizacji moczanów, więc przedawkowanie tej witaminy usposabia do powstania kamicy nerkowej. Należy unikać stosowania dużych dawek witaminy C u osób ze skłonnością do kamicy, a także u chorych otrzymujących trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne (hamowanie wchłaniania zwrotnego w cewkach nerkowych) oraz u pacjentów przyjmujących sulfonamidy (nasilenie działania i toksyczności). Kwas askorbinowy przyjmowany w dużych dawkach może fałszować wyniki oznaczenia poziomu glukozy we krwi i w moczu.
 
Witaminy z grupy B

Do kompleksu witamin B zalicza się następujące witaminy: B1, B2, B5, B6, PP, H oraz witaminę B12 i kwas foliowy, które traktowane są oddzielnie ze względu na ich swoistą aktywność w przeciwdziałaniu niedokrwistości.
Witaminy z grupy B charakteryzują się dobrą rozpuszczalnością w wodzie, a ich głównym źródłem są drożdże i wątroba. Większość witamin z tej grupy wykazuje działanie synergistyczne, stąd też w lecznictwie stosuje się przeważnie preparaty wielowitaminowe.

Witamina B1, czyli tiamina bierze udział w metabolizmie węglowodanów, jest więc niezbędna dla prawidłowego dostarczania energii dla układu nerwowego i mięśniowego. Niedobór tiaminy objawia się brakiem apetytu, osłabieniem mięśniowym, parestezjami, obniżonym ciśnieniem krwi. Ludzie z niedoborem tej witaminy często padają ofiarą komarów i innych owadów. Awitaminozę B1, czyli chorobę beri-beri, charakteryzującą się wyniszczeniem, obrzękami, zaburzeniami sercowo-naczyniowymi (typ mokry) lub zapaleniem wielonerwowym i bólami mięśni (typ suchy), spotykano w krajach Dalekiego Wschodu na skutek odżywiania się ludności polerowanym ryżem; obecnie choroba ta występuje niezmiernie rzadko. Witamina B1 występuje w łupinach zbóż, mleku, żółtku, wątrobie, orzechach i drożdżach. Mąka jest zwykle wzbogacana w tiaminę, w celu uzupełnienia strat powstałych w czasie mielenia ziarna. Dzienne zapotrzebowanie na tiaminę wynosi 1-2 mg, osoby ciężko pracujące fizycznie, spożywające duże ilości cukru, palacze papierosów, kobiety ciężarne i karmiące mają zwiększone zapotrzebowanie na witaminę B1.

Witamina B2, czyli ryboflawina, uczestniczy w oddychaniu tkankowym, jest    obecna w siatkówce, biorąc udział w powstawaniu widzenia zmierzchowego. Awitaminoza B2 przejawia się owrzodzeniami w kącikach ust, zapaleniem błony śluzowej jamy ustnej oraz uszkodzeniem rogówki. Ryboflawina występuje w drożdżach, mleku, jajach, wątrobie i białym mięsie. Około 50% witaminy B2 ulega zniszczeniu pod wpływem światła słonecznego, dlatego nie powinno się przechowywać mleka w przezroczystych butelkach. W zaburzeniach odżywiania podaje się 2-6 mg witaminy B2 dziennie. Nadmiar ryboflawiny jest wydalany przez nerki.

Witamina B5, czyli kwas pantotenowy bierze udział w przemianie m.in. węglowodanów i tłuszczów. Ze względu na powszechne występowanie witaminy B5 w przyrodzie, u ludzi awitaminoza B5 nie jest znana. Kwas pantotenowy znajduje się bowiem w ziarnie zbóż, mięsie, rybach, drożdżach, zielonych warzywach i mleku. W lecznictwie stosowany jest pantoteinian wapnia, który podaje się w niedoborach wapnia i chorobach alergicznych.
Witamina B6, czyli pirydoksyna, wchodzi w skład koenzymów biorących udział w syntezie białek, porfiryn i hormonów. Objawy hipowitaminozy u człowieka są bardzo rzadkie, objawia się ona zaburzeniami psychicznymi i osłabieniem. Przy stosowaniu niektórych leków (izoniazyd, penicylamina), które reagują z pirydoksyną może dojść do jej niedoboru, objawiającego się drgawkami. Witamina B6 występuje w rybach, orzechach, jajach, mięsie, szpinaku, bananach. Straty pirydoksyny podczas smażenia i gotowania mięsa wynoszą 30-50%. Zapotrzebowanie dobowe na witaminę B6 wynosi 1,25 mg i rośnie wraz ze wzrostem spożycia białka.

Witamina PP, czyli niacyna wchodzi w skład koenzymów, biorących udział w procesach oksydacyjno-redukcyjnych. Niedobór tej witaminy powoduje powstanie pelagry, objawiającej się zapaleniem skóry i błony śluzowej jamy ustnej, biegunką, bezsennością, bólami głowy, zaburzeniami pamięci, stanami urojeniowymi. Witamina PP występuje w drożdżach, mięsie, wątrobie, warzywach, mleku; jako jedna z nielicznych witamin nie ulega zniszczeniu w procesach przetwarzania i przechowywania żywności. Dobowe zapotrzebowanie na witaminę PP określa się na ok. 20 mg. Witaminę PP stosuje się w chorobach skóry, w leczeniu zmian zapalnych powstałych pod wpływem słońca oraz w chorobie popromiennej.
Biotyna, czyli witamina H, jest koenzymem karboksylaz, warunkuje prawidłowy stan naskórka. Niedobór tej witaminy może powodować łojotokowe zapalenie skóry. Biotyna występuje w wątrobie i drożdżach, jest syntetyzowana przez bakterie jelitowe.

Witamina B12 i kwas foliowy mają wspólne szlaki metaboliczne, współdziałają w wielu procesach enzymatycznych, biorąc udział w przemianach aminokwasów, syntezie DNA oraz wytwarzaniu mieliny. Witaminy te należą do kompleksu witamin B, ale traktowane są oddzielnie ze względu na swoistą aktywność w przeciwdziałaniu niedokrwistości.
Witamina B12, czyli kobalamina, bierze udział w wielu procesach istotnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka. Aktywne metabolity tej witaminy pełnią rolę koenzymów w reakcjach metylacji w syntezie kwasów nukleinowych, uczestnicząc w erytropoezie oraz w procesie powstawania mieliny. Głównym objawem niedoboru tej witaminy jest niedokrwistość megaloblastyczna, zapalenie języka, zmiany zanikowe w nabłonku przewodu pokarmowego, a także zmiany w układzie nerwowym (demielinizacja powrózków rdzenia kręgowego). Do prawidłowego metabolizmu witaminy B12 konieczna jest obecność czynnika wewnętrznego (IF-intrinsic factor), wydzielanego przez komórki błony śluzowej żołądka. Witamina B12 występuje w mięsie, wątrobie, rybach, jajach, mleku, jest również syntetyzowana przez bakterie przewodu pokarmowego. Niedobór kobalaminy może wynikać ze stosowania diety wegetariańskiej, chorób jelit lub niedostatecznego wydzielania czynnika wewnętrznego (nosi wtedy nazwę niedokrwistości Addisona-Biermera). W leczeniu stosuje się witaminę B12 w postaci wstrzyknięć domięśniowych, ponieważ witamina ta bardzo słabo wchłania się z przewodu pokarmowego. W przypadku awitaminozy B12 należy podawać ją łącznie z kwasem foliowym.

Kwas foliowy stanowi macierzysty związek dla folanów, które pełnią funkcję koenzymów w reakcjach przenoszenia grup jednowęglowych, m.in w reakcjach metylacji. Reakcje metylacji stanowią ważny etap w syntezie DNA, m.in. w czynności krwiotwórczej szpiku. Kwas foliowy jest również niezbędny w powstawaniu mieliny w układzie nerwowym. Do niedoboru kwasu foliowego prowadzą: niedobory żywieniowe, upośledzenie wchłaniania jelitowego (zespół złego wchłaniania, alkoholizm, stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych) zwiększone zapotrzebowanie oraz zaburzenia metabolizmu kwasu foliowego spowodowane stosowaniem leków (leki przeciwdrgawkowe, metotreksat, trimetoprim). Niedobór kwasu foliowego objawia się powstaniem niedokrwistości megaloblastycznej, zmianami zapalnymi błony śluzowej jamy ustnej, biegunką. Niedobór kwasu foliowego u kobiet w ciąży jest przyczyną powstawania wad cewy nerwowej u płodu. W postaci naturalnej kwas foliowy występuje w zielonych warzywach, owocach i drożdżach. Dawka lecznicza kwasu foliowego to 10 - 45 mg dziennie, profilaktyczna dla kobiet w wieku rozrodczym - 0,4 mg.