Trawienie – poznajmy metodę przyswajania energii

Każdy z nas doświadczył problemów i zaburzeń trawiennych, których nieprzyjemne objawy niejednokrotnie pokrzyżowały wszelkie plany. Aby uniknąć następstw nieprawidłowego odżywiania się warto poznać tajemnice trawienia ludzkiego organizmu.

Trawienie jest to skomplikowany proces rozkładania złożonych tłuszczy, białek i węglowodanów do dużo prostszych związków, które organizm w łatwy sposób może  przyswoić. Przetwarzanie białek, tłuszczy i węglowodanów to proces niezwykle uporządkowany , a w dużej mierze zależy od ilości enzymów trawiennych. Trawić zaczynamy już w jamie ustnej mimo tego, że największa jego część zachodzi w jelicie cienkim.

Jak przebiega trawienie?

Trawienie rozpoczyna się od jamy ustnej. Zauważyć możemy wzmożone wydzielanie śliny, w której znajduje się jeden z pierwszych enzymów trawiennych z jakimi spotyka się przyjmowany pokarm. Mowa o amylazie ślinowej. Amylaza to enzym mający za zadanie rozkładanie na elementy prostsze przede wszystkim skrobi, ale odpowiedzialna jest również za inne wielocukry oraz węglowodany.  W jamie ustnej pożywienie jest rozdrabniane, potem miesza się ze śliną, a ostatecznie zostaje przeżute za pomocą języka i zębów. Pokarm w jamie ustnej zostaje ukształtowany w kęs, a następnie połknięty. Mijając gardło oraz przełyk trafia do żołądka.

W żołądku pokarm miesza się z tzw. sokiem żołądkowym, który zalicza się do soków trawiennych wydzielających gruczoły trawienne umieszczone w błonie śluzowej żołądka. To przezroczysty, bezbarwny płyn o kwaśnym odczynie. Sok żołądkowy ma niskie pH, co spowodowane jest wysokim stężeniem kwasu solnego. Niskie pH przyczynia się do dezaktywowania amylazy ślinowej. Amylaza pozostaje jednak aktywna do momentu odpowiedniego zakwaszenia pokarmu. Konsekwencją takiego działania jest rozkładanie od 20 do 40% wielocukrów. Żołądek to organ, zadaniem którego jest trawienie głównie białek oraz tłuszczów.

Dalszy proces trawienia przebywa w jelicie cienkim. Partiami pokarm przekazywany jest do dwunastnicy. Hormony znajdujące się w jelicie powodują wydzielania żółci, soku trzustkowego oraz soku jelitowego. Sok trzustkowy to płynna wydzielina, w skład której wchodzi głównie woda, elektrolity, wodorowęglany oraz enzymy trawienne. Sok jelitowy to wydzielany przez gruczoły jelita cienkiego płyn zawierający enzymy wytworzone ze złuszczonej błony śluzowej. To właśnie w jelicie cienkim, a w szczególności w dwunastnicy odbywa się największa część trawienia. Uprzednio zakwaszona w żołądku treść pokarmowa zostaje zneutralizowana przez zasadowy sok trzustkowy. Umożliwia to działanie dalszym enzymom trawiennym. Do dwunastnicy docierają również sole żółciowe, które mają za zadanie zemulgowanie tłuszczów, aby ułatwić lipazie jej działanie. W jelicie grubym wchłaniane są pewne określone witaminy oraz woda. Niestrawione resztki pokarmowe w postaci kału są wydalane z organizmu.

Przykre problemy trawienne

Ludzki układ pokarmowy jest niezwykle skomplikowanym tworem łączącym wiele elementów. W przypadku zaistnienia „niezgodnego” działania któregoś z nich odczuwalne są przeróżne dolegliwości. Ich przyczyny mogą być zarówno bardzo prozaiczne, jak i bardzo niepokojące. Wszelakie zakłócenia pracy układu pokarmowego mogą prowadzić do dolegliwości trawiennych. Czynnikami wpływającymi na występowanie dolegliwości są: stres, nieprawidłowe odżywianie się, nadmierne palenie papierosów i picie alkoholu lub wszelakiej maści problemy natury psychicznej. Przyczynami niestrawności mogą być również poważniejsze problemy jak zapalenie jelit, przełyku i żołądka. Dolegliwościami mogą zostać objęte również trzustka, czy wątroba.

Problemy związane z układem trawiennym najłatwiej podzielić na te dotyczące:

•     trawienia i kłopotów trawiennych
•     dwunastnicy, żołądka i przełyku
•     trzustki i wątroby
•     jelit.

Najczęstsze dolegliwości

•     Dyspepsja

Jest to termin określający wiele przykrych objawów występujących w chorobach górnego układu pokarmowego. W tłumaczeniu na język polski dyspepsja to złe trawienie. Inne określenie tego terminu to niestrawność. Niestrawnością nazywany jest przewlekły ból występujący w podbrzuszu trwający co najmniej cztery tygodnie. Towarzyszące tej przypadłości objawy to:

•     wymioty i nudności
•     odbijania
•     zwracanie pokarmu
•     zanik łaknienia
•     zgaga
•     uczucie pełności w nadbrzuszu.

Objawy często pojawiają się po spożyciu pokarmów. W wielu przypadkach jednak pojawiają się również na czczo lub całkowicie nie są związane z jedzeniem. Niestrawność dzielimy ze względu na występujące objawy na kilka grup.
Są to:

• Typ wrzodowy – czyli wrzodowa choroba żołądka. Ból jest wyraźnie wyczuwalny w nadbrzuszu i ustępuje zazwyczaj po jedzeniu. Ból wrzodowy charakteryzuje się również okresowymi nasileniami i częstymi nawrotami.
• Typ refleksowy – inaczej choroba refleksowa. Objawami występującymi najczęściej są zwracanie i zgaga.
• Typ motoryczny – objawy to ciągłe uczucie sytości, nudności, poczucie pełności w nadbrzuszu oraz słabo zlokalizowane uczucie dyskomfortu.
• Typ niesklasyfikowany lub niespecyficzny – oznaki w tym typie niestrawności nie dają się porównać do żadnych występujących we wcześniej wymienionych grupach.

Niektóre osoby cierpiące na niestrawność odczuwają dolegliwości powiązane z wieloma jej typami. Rozpoznanie dolegliwości nie jest równoznaczne z rozpoznaniem choroby. Nie występuje sposób na jasne określenie przyczyn objawów niestrawności. Jedyną opcją w przypadku często powracającego bólu utrudniającego życie jest wizyta u lekarza. Jeżeli dolegliwościom towarzyszą krwawienie, chudnięcie lub problemy z połykaniem należy udać się na odpowiednie badania diagnostyczne.

•     Zaburzenia wydzielania enzymów trzustkowych i choroby trzustki

Rola trzustki jest niezwykle ważna jako narządu wytwarzającego odpowiednie enzymy trawienne. W stanach chorobowych jak kamica czy zapalenie, przewody doprowadzające substancje trawienne do dwunastnicy, a potem jelit, zostają zatkane. Sytuacja taka doprowadza do zaniku występowania enzymów trzustkowych. Następstwem takiej sytuacji są poważne zaburzenia trawienia. Najczęstszym schorzeniem związanym z tego typu dolegliwościami jest biegunka tłuszczowa. Konsekwencją jest niedobór witamin rozpuszczanych w tłuszczach, wapnia oraz witaminy D. Takie same objawy występują w przypadku kamicy oraz chorobach wątroby. Często stany tego rodzaju występują u osób starszych.

•     Zaburzenia żołądkowe

Mimo niewielkiej ilości enzymów wytwarzanych w żołądku, ich częściowe usunięcie lub nieżyt mogą doprowadzić do wielu schorzeń. Są to między innymi zaburzenia związane z wchłanianiem białek, czy biegunka. Przewlekłe schorzenia żołądkowe mogą doprowadzić do zaburzeń jelitowych, a w efekcie doprowadzić organizm do skrajnego niedożywienia i niedoboru witamin (A, D, E, K). W żołądku i jelitach mogą dodatkowo gromadzić się niepożądane nadmiary gazów. Do żołądka dostają się wraz z małymi kęsami pożywienia małe porcje powietrza. Gazy mogą powstawać również z rozkładających się ciężkostrawnych pokarmów. Gazy nie uchodzące na zewnątrz przemieszczają się dalej w głąb układu pokarmowego, odkładają się w jelitach powodując głośne kurczenia i przelewanie się. Kłopotliwe są zarówno nadmiary gazów w żołądku jak i w jelitach. W takich sytuacjach zalecane jest przyjmowanie leków zmniejszające napięcie powierzchniowe gazów (u osób z bolesnymi wzdęciami). Tego rodzaju leki łagodzą objawy takie jak wzdęcia, zmniejszają uczucie pełności oraz rozluźniają napięcie żołądka.

Dolegliwości związane z trawieniem mogą mieć również podłoże psychologiczne. Depresja, stres, niepokój, palenie papierosów, ciężkostrawne posiłki mogą doprowadzać do niestrawności i wielu innych schorzeń. Organizm nie daje sobie rady z trawieniem wszystkich dostarczanych składników.

Kiedy musimy udać się do lekarza?

Jeżeli odczuwamy jakiekolwiek objawy niestrawności takie jak wzdęcia, uczucia pełności, brak apetytu, uczucie nadmiaru gazów, brak chęci spożywania jedzenia, biegunki, wtedy konieczny jest kontakt z lekarzem w celu wyeliminowania ryzyka poważniejszych dolegliwości. Jeśli dostrzeżone zostaną jakiekolwiek budzące niepokój dolegliwości lekarz zastosuje odpowiednią metodę leczenia.
Wizyta u lekarze jest koniecznością, jeżeli:

•     nie znamy przyczyn dolegliwości
•     dolegliwości mogą być spowodowane przyjmowanymi lekami
•     nie mijają po krótkim czasie
•     bóle powodują występowanie strachu lub niepokoju
•     dolegliwości powodują gwałtowne tracenie wagi
•     wraz z bólem pojawiają się: gorączka, utraty przytomności, osłabienie, itp.

Jak można sobie pomóc?

Na konkretne rodzaje dolegliwości stosowane są różne środki. Najczęściej wystarczają proste rozwiązania. Co możemy uczynić, aby ulżyć sobie nieco w przykrych dolegliwościach?
 

• Na wzdęcia: herbatki z kminku, kopru włoskiego i rumianku.
• Na biegunkę: przyjmowanie dużo płynów i elektrolitów (herbaty, soki owocowe, buliony), spożywanie wyłącznie potraw lekkostrawnych (ryż, suchary, zupy, tarte jabłka), przyjmowanie leków hamujących ruchy jelit, w szczególności w podróży. Leki są ogólnie dostępne bez recepty w aptece.
• Na dolegliwości żołądkowe: ziołowe herbaty (rumianek, mięta, krwawnik), możemy przyjmować leki zobojętniające kwasy żołądkowe, ciepły okład lub termofor mają działanie uspokajające i łagodzące ból.
• Na zgagę: jeśli występuje rzadko, możemy zastosować leki łagodzące zobojętniające kwasy żołądkowe, herbata ziołowa czy mleko też mają działanie łagodzące nieprzyjemne odczucie. Obniżenie wagi może okazać się pomocne.
• Na wymioty i nudności: wyjdźmy na świeże powietrze lub się połóżmy, leki łagodzące odruchy wymiotne możemy nabyć w aptekach bez recepty, nie stosujmy jednak leków w dłuższym okresie czasu, oszczędzajmy żołądek po zwymiotowaniu, kolejny posiłek przyjmijmy dopiero po godzinie od wymiotów, uzupełniajmy poziom płynów oraz soli.
• Na zaparcia: pośpiech w korzystaniu z ubikacji nie jest wskazany, środki przeczyszczające przynoszą ulgę, ale nie powinny być stosowane zbyt długo, duża ilość ruchu poprawia trawienie, wypicie szklanki wody tuż po przebudzeniu może okazać się pomocne, spożywajmy świeże owoce i warzywa jak również otręby pszenne i siemię lniane, ostatnią deską ratunku może okazać się wypijanie dziennie co najmniej 2 litrów płynów w postaci herbat, zup, soków owocowych oraz wody mineralnej.
  

Lepiej zapobiegać niż leczyć

Z doświadczenia wiemy, iż lepiej jest ustrzegać się dolegliwości przed ich wystąpieniem. W objawach mogą nam pomóc różne elementy. Zredukowanie z diety alkoholu, papierosów oraz kawy z pewnością okaże się pomocne. Duży wpływ mogący nas ustrzec przed dolegliwościami układu trawiennego ma zmiana trybu życia. Jedzenie wolno i w spokoju, niewielkie ilości posiłków spożywanych w trakcie dnia, jedzenie produktów pełnoziarnistych, produktów mlecznych, warzyw, owoców, ograniczenie tłustych potraw oraz przypraw, zastąpienie napojów gazowanych i kawy mlekiem i herbatą oraz sokami owocowymi nie pozostanie bez wpływu na nasz organizm.
Aby trawienie odbywało się w sposób prawidłowy muszą wystąpić trzy czynniki: odpowiednie rozdrabnianie posiłków, właściwy transport z jamy ustnej do żołądka i dalej do jelit oraz prawidłowo wydzielane wszystkie soki trawienne. Dbajmy o to, aby zachować wszystkie te czynniki na odpowiednim poziomie, a wtedy ustrzeżemy się przed przykrymi dolegliwościami układu pokarmowego.