Nowotwory to prawdziwa „plaga” ludzkości w ostatnich dziesięcioleciach. Możemy jednak wiele zrobić, aby znacznie ograniczyć ryzyko zachorowania.

W 2006 roku nowotwór złośliwy rozpoznano u prawie 3,2 mln mieszkańców Europy, a ponad 1,7 mln osób zmarło z tego powodu. Nowotwory złośliwe stają się główną przyczyną zgonu Polaków przed 65. rokiem życia.

Istnieją niezbite dowody, że nowotworom złośliwym można zapobiegać. Ocenia się, że obecnie znane są czynniki ryzyka około połowy nowotworów.

Podstawowym problemem zdrowia publicznego w naszym kraju jest więc zapobieganie zachorowaniu na raka (tzw. prewencja pierwotna) oraz wczesna diagnostyka (tzw. prewencja wtórna), a także skuteczne leczenie nowotworów.
W Polsce za sukces prewencji pierwotnej uznaje się spadek zachorowań na raka płuc, przede wszystkim u mężczyzn spowodowane rezygnacją z palenia papierosów (z 63% do 37% w ciągu 13 lat).

Rzuć palenie

W krajach rozwiniętych 25-30% przypadków śmierci z powodu nowotworów ma związek z paleniem papierosów. Około 90% przypadków raka płuc u mężczyzn ma związek z tytoniem. Znaczna część zachorowań na raka przełyku, gardła, jamy ustnej, pęcherza moczowego, trzustki, nerki, żołądka, szyjki macicy oraz na białaczkę szpikową wiąże się z paleniem tytoniu. Po zaprzestaniu palenia ryzyko wystąpienia tego typu nowotworów szybko się zmniejsza. Ocenia się, ze połowa nałogowych palaczy, którzy zaczęli palić w młodym wieku umrze z powodu konsekwencji zdrowotnych tego nałogu, takich jak nowotwór złośliwy, przewlekła obturacyjna choroba płuc lub choroby serca.
Dym tytoniowy w otoczeniu, czyli tzw. bierne palenie również zwiększa ryzyko raka płuc. Wdychanie dymu z cygar i fajki grozi nowotworem jamy ustnej, gardła, krtani i przełyku.

Stwierdzono, że na spadek odsetka palaczy mają wpływ raczej działania ogólnospołeczne, niż programy rzucania palenia tytoniu skierowane do pojedynczych ludzi. Celowi temu służą m.in. zakaz reklamy wyrobów tytoniowych, wysokie ceny papierosów, zakaz palenia w miejscach publicznych, umieszczanie na opakowaniach papierosów ostrzeżeń przed szkodliwością palenia oraz działania edukacyjne na temat szkodliwości palenia.

Wystrzegaj się otyłości

W ostatnich latach odsetek ludzi otyłych w Polsce gwałtownie wzrasta, problem ten dotyczy około 20% mieszkańców naszego kraju. Otyłość wiąże się ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na raka okrężnicy, piersi (po menopauzie), trzonu macicy, nerki i przełyku.
Ryzyko raka jelita rośnie wraz ze wzrostem BMI (wskaźnik masy ciała, obliczany przez podzielenie masy w kilogramach przez kwadrat wysokości w metrach), u osób z BMI >30 kg/m2 ryzyko wzrasta o 50-100%. Zależność ta jest szczególnie wyraźna u mężczyzn.
W licznych badaniach wykazano wzrost ryzyka raka piesi u kobiet po menopauzie mających nadwagę, w przypadku BMI> 28 kg/m2 ryzyko wzrastało o 30%, ryzyko raka piersi związane z otyłością było najwyższe u kobiet które nigdy nie stosowały hormonalnej terapii zastępczej. Wiele dowodów wskazuje również na zależność pomiędzy nadwagą a rakiem trzonu macicy, ryzyko to jest 2-3- krotnie wyższe u kobiet z BMI> 25 kg/m2, zwłaszcza z otyłością brzuszną.

Podobnie, udokumentowano 2-3- krotny wzrost ryzyka zachorowania na raka nerki u osób z BMI > 30 kg/m2, zależność dotyczy zarówno kobiet, jak i mężczyzn. Istnieje również związek z nadwagą a rakiem dolnej części przełyku, rakiem tarczycy oraz rakiem pęcherzyka żółciowego. Szacuje się, że w Europie Zachodniej nadwaga i otyłość stała się przyczyną rozwoju około 11% nowotworów jelita grubego, 9% nowotworów piersi, 39% nowotworów trzonu macicy, 37% gruczolakoraków przełyku, 25% nowotworów nerki i 24% nowotworów pęcherzyka żółciowego.

Bądź aktywny

W licznych badaniach wykazano, że regularne ćwiczenia fizyczne zmniejszają ryzyko zachorowania na raka okrężnicy, raka piersi, raka trzonu macicy i raka prostaty, proporcjonalnie do stopnia aktywności. Ruch umożliwia utrzymanie prawidłowej masy ciała i przeciwdziała nadwadze i otyłości, tym samym pośrednio wpływając na ryzyko rozwoju wielu nowotworów złośliwych.

Jedz owoce i warzywa 5 razy dziennie

Już wiele lat temu ustalono, że dieta i sposób odżywiania, stanowią drugą po paleniu tytoniu, najważniejszą przyczynę chorób nowotworowych. Wyniki badań epidemiologicznych wskazują, że spożywanie dużych ilości warzyw i owoców zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwory przełyku, żołądka, okrężnicy, odbytnicy i trzustki. W kilku badaniach europejskich udowodniono, że spożycie produktów zbożowych pełnoziarnistych oraz o dużej zawartości błonnika zmniejsza ryzyko zachorowania na raka jelita grubego i inne nowotwory przewodu pokarmowego. Sugeruje się ponadto, że niskie współczynniki zachorowalności na nowotwory złośliwe w Europie Południowej mają związek z dietą śródziemnomorską, uboższą w białka i tłuszcze pochodzenia zwierzęcego, a bogatą w ryby, oliwę z oliwek, warzywa, owoce, ziarna zbóż i z umiarkowaną ilością alkoholu.

Mechanizm ochronnego działania owoców i warzyw związany jest z licznym substancjami potencjalnie przeciwnowotworowymi w nich zawartymi. Zgodnie z zaleceniami WHO zalecana minimalna ilość w diecie owoców to 2 sztuki dziennie oraz 200 g warzyw.

Ogranicz picie alkoholu

Dane epidemiologiczne wskazują, że picie alkoholu zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów złośliwych jamy ustnej, gardła i krtani oraz raka płaskonabłonkowego przełyku. Picie alkoholu potęguje rakotwórcze działanie palenia tytoniu. Mechanizm rakotwórczego działania alkoholu wiąże się prawdopodobnie z bezpośrednim wpływem aldehydu octowego - głównego metabolitu etanolu oraz z potęgowaniem działania substancji rakotwórczych pochodzenia pokarmowego oraz tytoniu na górny odcinek przewodu pokarmowego i drogi oddechowe. Przy czym rodzaj spożywanego alkoholu nie ma wpływu na ryzyko powstania nowotworu, głównym czynnikiem ryzyka jest jego ilość.

Spożywanie alkoholu ma także związek z ryzykiem powstania pierwotnego raka wątroby, jednak jest to działanie pośrednie wynikające z konsekwencji rozwoju marskości wątroby. Picie alkoholu istotnie zwiększa ryzyko raka wątroby u palaczy tytoniu i u osób zakażonych wirusem zapalenia wątroby typu C.

Wyniki badań wskazują na związek zachorowań na raka piersi u kobiet pijących  niewielkie ilości alkoholu. Mała ilość alkoholu to według badaczy 0,2 l piwa, kieliszek wina lub 25 g alkoholu wysokoprocentowego. Przypuszcza się że alkohol wpływa na czynniki hormonalne odpowiedzialne za powstanie raka sutka.

Limit dzienny spożycia alkoholu dla mężczyzn określono na 20 g etanolu (tj. 2 szklanki piwa, 2 kieliszki wina lub 2 małe kieliszki mocnego alkoholu), dla kobiet jest to 10 g.

Unikaj nadmiernej ekspozycji na słońce

Najsilniejszym czynnikiem ryzyka zachorowania na czerniaka (nowotwór złośliwy skóry, który łatwo daje przerzuty do narządów) są liczne znamiona barwnikowe na skórze. Szczególnie osoby z tzw. zespołem znamion atypowych, czyli licznymi, niejednolitymi, różnokształtnymi znamionami o średnicy powyżej 5 mm są 10- krotnie częściej narażone na występowanie czerniaka.

Osoby te powinny szczególnie zwrócić uwagę na zalecenia ochrony przed promieniowaniem słonecznym. Zaleca się przebywanie w cieniu, noszenie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV i odpowiedniego, chroniącego przed słońcem ubrania oraz stosowania kosmetyków z filtrami przeciwsłonecznymi na odsłonięte części ciała. Środki te chronią przed zachorowaniem na raka płaskonabłonkowego, jednak nie udowodniono ich skuteczności w zapobieganiu powstawania raka podstawnokomórkowego i czerniaka skóry. Odradza się również korzystanie z solarium.

Unikaj substancji rakotwórczych i promieniowania

Takie nowotwory jak rak płuca, pęcherza moczowego, międzybłoniak opłucnej, rak krtani, białaczka, naczyniakomięsak wątroby, nowotwory złośliwe jamy nosowej oraz skóry związane są z występowaniem substancji rakotwórczych w miejscu pracy. Za prawdopodobnie rakotwórcze dla człowieka uznano w 2006 roku 66 czynników i procesów produkcyjnych, wiele z nich jest powszechnie używane, jak na przykład tetrachloroetylen. Do najczęstszych zagrożeń zalicza się: pył zawierający krzemionkę, gazy spalinowe, produkty rozpadu radonu, pył drzewny, benzen, azbest, formaldehyd, wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, związki chromu, kadmu i niklu.
Promieniowanie jonizujące jest jedyną udowodnioną przyczyną raka tarczycy, nawet krótkotrwałe działanie małych dawek promieniowania gamma ze źródeł zewnętrznych w dzieciństwie powoduje raka tarczycy, zależność ta nie dotyczy osób dorosłych.
Jak dotychczas nie udowodniono związku występowania nowotworów złośliwych z mieszkaniem w pobliżu linii energetycznych, ani zwiększonego ryzyka raka mózgu z używaniem telefonów komórkowych.

Uwaga na wirusy i bakterie

Rak wątroby
Przyczyną większości przypadków raka wątroby w Europie jest przewlekłe zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B (HBV) lub C (HCV). W Polsce około 300 tysięcy osób jest przewlekle zakażonych HBV, jednak liczba osób zakażonych zmniejsza się dzięki programowi szczepień. Niestety nie stworzono jeszcze szczepionki przeciwko HCV, a u co najmniej 20% chorych zakażonych HCV po 20 latach dochodzi do rozwoju marskości wątroby, która jest silnym czynnikiem ryzyka raka wątroby. Profilaktyka zakażeń HCV polega na razie na kontroli krwi i produktów krwiopochodnych, unikaniu stosowania igieł wielokrotnego użytku podczas zabiegów medycznych i niemedycznych (np. tatuażu) oraz unikaniu wykonywania zbędnych badań inwazyjnych.

Rak szyjki macicy
Udowodniono związek zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV) z występowaniem raka szyjki macicy. Obecnie dostępna jest szczepionka profilaktyczna, która skutecznie zabezpiecza przed przewlekłym zakażeniem  wirusem.

Rak żołądka
Zakażenie bakterią Helicobacter pylori wiąże się z 6- krotnym wzrostem ryzyka zachorowania na nowotwór złośliwy żołądka. Ogólnie dostępna metoda leczenia zakażeń H. pylori jest tania i skuteczna, problem stanowić może oporność bakterii na antybiotyki oraz nawroty zakażeń.

Nowotwory układu krwiotwórczego
Nowotwory układu krwiotwórczego są czwartą grupą nowotworów złośliwych w rozwoju których prawdopodobną rolę odgrywają czynniki zakaźne. Niektóre wirusy: wirus Epsteina-Barr, wirus HIV, wirus opryszczki typu 8 odpowiadają za rozwój chłoniaków i ziarnicy złośliwej.

Wykrywanie nowotworów

Im wcześniej nowotwór zostanie rozpoznany i im wcześniej rozpoczęte będzie leczenie, tym korzystniejsze rokowanie. Wczesne wykrywanie zależy zarówno od uczestnictwa w programach ochrony zdrowia jaki i od indywidualnych działań. Istnieje kilka objawów, mogących sugerować chorobę nowotworową, w razie ich zauważenia należy koniecznie udać się do lekarza.

Wczesne objawy choroby nowotworowej to:

  •     Guzek
  •     Niegojąca się rana (np. w jamie ustnej)
  •     Znamię skórne lub zmiana na skórze, które zmienia wielkość, kształt lub kolor
  •     Krwawienie (inne niż miesiączka)
  •     Przewlekły kaszel
  •     Uporczywa chrypa
  •     Biegunka na zmianę z zaparciem
  •     Niewyjaśniona utrata masy ciała

Kobiety po 25. roku życia powinny uczestniczyć w badaniach przesiewowych w kierunku raka szyjki macicy. Badanie wymazu z szyjki macicy metodą Papanicolau, czyli tzw. cytologię należy powtarzać co 3-5 lat do 60. roku życia. W Polsce badania cytologiczne wykonują głównie młode kobiety w wieku rozrodczym, natomiast kobiety po 50. roku życia bardzo rzadko korzystają z tej formy profilaktyki.
Kobiety po 50. roku życia powinny uczestniczyć w badaniach przesiewowych w kierunku raka piersi. W Polsce program badań ma objąć grupę kobiet w wieku 50- 69 lat, u których co 2 lata będzie wykonywana mammografia. Kobiety będą zapraszane listownie na badanie.
Kobietom i mężczyznom po 50. roku życia zaleca się uczestnictwo w badaniach przesiewowych w kierunku raka jelita grubego, czyli wykonywanie badań przesiewowych na krew utajoną raz na 2 lata oraz kolonoskopii raz na 10 lat.
W 2006 roku nowotwór złośliwy rozpoznano u prawie 3,2 mln mieszkańców Europy, a ponad 1,7 mln osób zmarło z tego powodu. Nowotwory złośliwe stają się główną przyczyną zgonu Polaków przed 65. rokiem życia.

EUROPEJSKI KODEKS WALKI Z RAKIEM

  1.  Nie pal! Nie pal przy niepalących!
  2.  Walcz z otyłością i nadwagą
  3.  Uprawiaj ćwiczenia fizyczne
  4.  Spożywaj dużo warzyw i owoców
  5.  Ogranicz spożycie alkoholu
  6.  Unikaj nadmiernej ekspozycji na promieniowanie słoneczne
  7.  Unikaj kontaktu z substancjami rakotwórczymi. Stosuj środki ochrony radiologicznej
  8.  Zaszczep się na WZW B
  9.  Kobiety po 25. roku życia – cytologia
  10.  Kobiety po 50. roku życia - mammografia
  11.  Kobiety i mężczyźni po 50. roku życia - badania przesiewowe w kierunku raka jelita grubego


Na podstawie „Europejski kodeks walki z rakiem” wersja trzecia pod redakcją prof. dr hab. med. Witolda Zatońskiego lek. med. Aniela Głowacz

Poprzedni artykuł Profilaktyka artretyzmu
Następny artykuł Niewydolność serca


Wasze komentarze


Informacje / opinie publikowane w komentarzach stanowią subiektywną ocenę użytkownika i nie mogą być traktowane jako porada dotycząca leczenia / stosowania leków . W przypadku wątpliwości prosimy o konsultacje z Farmaceutą Dbam o Zdrowie.

komentarze wspierane przez Disqus